🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:47:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दक्षिण
dakṣiṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सरल-स्वभाव (3.1.8) सरल · उदार
सूर्य की उत्तर और दक्षिण की ओर गति (1.4.14) सूर्य
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दक्षिण १ वि्॰ [सं॰]
१. दहना । दाहना । बायाँ का उलटा । अप- सव्य ।
२. इस प्रकार प्रवृत्त जिससे किसी का कार्य सिद्ध हो । अनुकूल ।
३. साधु । ईमानदार । सच्चा (को॰) ।
४. उस ओर का जिधर सूर्य की ओर मुँह करके खड़े होने से दाहिना हाथ पेड़ । उत्तर का उलटा । यौ॰—दक्षिणापथ । दक्षिणायन ।
५. निपुण । दक्ष । चतुर ।
दक्षिण २ संज्ञा पुं॰
१. दक्खिन की दशा । उत्तर के सामने की दिशा ।
२. काव्य या साहित्य में वह नायक जिसका अनुराग अपनी सब नायिकाओं पर समान हो ।
३. प्रदक्षिण ।
४. तंत्रोक्त एक आचार या मार्ग । विशेष—कुलार्णव तंत्र में लिखा है कि सबसे उत्तम तो वेदमार्ग है, वेद से अच्छा वैष्णाव मार्ग है, वैष्णव से अच्छा शैव मार्ग है, शेव से अच्छा दक्षिण मार्ग है, दक्षिण से अच्छा वाम मार्ग है और वाम मार्ग से भी अच्छा सिद्धांत मार्ग है ।
५. विष्णु ।
६. शिव का एक नाम (को॰) ।
७. दाहिना हाथ या पार्श्व (को॰) ।
८. दे॰ दक्षिणाग्नि ।
९. रथ कै दाहिनी ओर का अश्व (को॰) ।
१०. दक्षिण का प्रदेश (को॰) ।
दक्षिण मार्ग संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक प्रकार की तांत्रिक साधना ।
२. पितृयान [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दक्षिण mf(आ)n. (also ˚ण, ŚBr.) (declined as a pron. when denoting relative position [‘right’ or ‘southern’] KātyŚr.; ĀśvGṛ. &c.; cf. Pāṇ. i, 1, 34; vii, 1, 16; but not necessarily in abl. and loc. sg. m. n. [˚णे, KātyŚr.; Mn. ii, 63] and nom. pl. m.; except, Hariv. 12390) able, clever, dexterous, Pāṇ. i, 1, 34, Kāś.; Śatr. (ifc.)
right (not left), RV.; AV.; VS. &c. (˚णं परी, ‘to walk round a person with the right side towards him’, BhP. iv, 12, 25; ˚णं√ कृ, ‘to place any one on the right side as a mark of respect’, i, viii)
south, southern (as being on the right side of a person looking eastward), situated to the south, turned or directed southward, AV.; VS. &c.
coming from south (wind), Suśr.; Ragh. iv, 8
(with आम्नाय) the southern sacred text (of the Tāntrikas), Kulārṇ. iii
straightforward, candid, sincere, pleasing, compliant, MBh. iv, 167; R.; Śak. iv, 18; Sāh. iii, 35; Pratāpar.; BrahmaP.
दक्षिण m. the right (hand or arm), RV. i, viii, x; TS. v
the horse on the right side of the pole of a carriage, i, x; VS. ix, 8
Śiva
दक्षिण m. or n. the south, Nal. ix, 23; R. iv
दक्षिण n. the right-hand or higher doctrine of the Śāktas, Kulārṇ. ii
दक्षिण [cf. Lith. dészinê f. ‘the right hand’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (465,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दक्षिण a. [दक्ष्-इनन् Uṇ. 2. 50] 1 Able, skilful, dexterous, competent, clever. --2 Right (opp. वाम). --3 Situated on the right side. --4 South, southern; as in दक्षिणवायु, दक्षिणदिक्. --5 Situated to the south. --6 Sincere, straightforward, honest, impartial. --7 Pleasing, amiable. --8 Courteous, civil. --9 Compliant, submissive. --10 Dependent. --णः 1 The right hand or arm. --2 A civil or courteous person, applied in poetic compositions to a lover who professes attachment to one mistress, while his heart has been entirely taken up by another. --3 An epithet of Śiva or Viṣṇu. --4 The right-hand horse of a carriage. --5 The southern sacred fire. --णः, --णं 1 The right side. --2 The Deccan. --णं The highest doctrine of the Śāktas. --Comp. --अग्निः the southern fire, the sacred fire placed [] southwards; also called अन्वाहार्यपचन q. v. --अग्र a. pointing to the south. --अचलः the southern mountain, i. e. Malaya. --अत्ययः a dweller in the south. --अपर a. southwestern. --अभिमुस्व a. facing the south, directed towards the south. --अयनं the sun's progress south of the equator, the half year in which the sun moves from the north to the south, the winter solstice. --अर्धः {1} the right hand. {2} the right or southern side. --आंचार a. {1} honest, well-behaved. {2} a worshipper of Śakti according to the right hand (or purer) ritual. --आशा the south. ˚पतिः {1} an epithet of Yama. {2} the planet Mars. --इतर a. {1} left (as hand or foot); Ku. 4. 19. {2} northern. --(रा) the north. --उत्तर a. turned or lying to the south and the north. ˚वृत्तं the meridian line. --पश्चात् ind. to the southwest. --पश्चिम a. southwestern. --(मा) the southwest. --पूर्व, --प्राच् a. south-east. --पूर्वा, --प्राची the south-eastern quarter. --भागः the southern hemisphere. --समुद्रः, --सागरः the southern ocean. --स्थः a charioteer.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0554-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दक्षिणः, त्रि, (दक्षते इति । दक्ष वृद्धौ + “द्रु- दक्षिभ्यामिनन् ।” उणां । २ । ५० । इति इनन् ।) दक्षिणोद्भूतः । (दक्षिणदिग्भवः । यथा, रघुः । ४ । ८ । “स हि सर्व्वस्य लोकस्य युक्तदण्डतया मनः । आददे नातिशीतोष्णो नभस्वानिव दक्षिणः ॥” दक्षिणदिक्स्थितः । यथा, मनुः । ५ । ९२ । “दक्षिणेन मृतं शूद्रं पुरद्वारेण निर्हरेत् ॥”) सरलः । (यथा, महाभारते । ४ । ५ । २७ । “दक्षिणां दक्षिणाचारो दिशं येनाजयत् प्रभुः ॥”) परच्छन्दानुवर्त्ती । आरामः । इति मेदिनी णे, ५० ॥ (“दक्षिणः सरलावामपरच्छन्दानुवर्त्तिषु । वाच्यवद्दक्षिणावाटीयज्ञदानप्रतिष्ठयोः ॥” इति विश्ववचनात् । णे, ४५ ॥) दक्षः । अपसव्यम् । इति हेमचन्द्रः ॥ डाहिन इति भाषा । (यथा, मनुः । २ । ६३ । “उद्धृते दक्षिणे पाणावुपवीत्युच्यते द्विजः ॥”) दक्षिणहस्ताप्रदाने दोषो यथा, -- “दक्षहस्ताप्रदाता च सर्पश्च सप्तजन्मसु । ततो भवेद्धस्तहीनो मानवश्च ततः शुचिः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डम् ॥ * ॥ दक्षिणहस्ते प्रतिग्रहो यथा, -- “ओंकारमुच्चरन् प्राज्ञो द्रविणं शक्तुमोदकम् । गृह्णीयाद्दक्षिणे हस्ते तदन्ते स्वस्ति कीर्त्तयेत् ॥” इत्यादित्यपुराणम् ॥ (प्रदक्षिणः । यथा, भागवते । १ । १४ । १३ । “शस्ताः कुर्व्वन्ति मां सव्यं दक्षिणं पशवोऽपरे । वाहांश्च पुरुषव्याघ्र ! लक्षये रुदतो मम ॥”) पुं, चतुर्धानायकान्तर्गतनायकविशेषः । तस्य लक्षणम् । (यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । ४० । “एषु त्वनेकमहिलासु समरागो दक्षिणः कथितः ॥”) यथा च “सकलनायिकाविषयसमसहजानुरागः । [] अस्योदाहरणं यथा, -- “अन्तःपुरे स्फुरति पद्मदृशां सहस्र- मक्षिद्वयं कथय कुत्र निवेशयामि । इत्याकलय्य नयनाम्बुरुहे निमील्य रोमाञ्चितेन वपुषा स्थितमच्युतेन ॥” इति रसमञ्जरी ॥ * ॥ (तन्तोक्ताचारविशेषे, क्ली । यथा, कुलार्णवे ५ खण्डे । “सर्व्वेभ्यश्चोत्तमा वेदा वेदेभ्यो वैष्णवं महत् । वैष्णवादुत्तमं शैवं शैवाद्दक्षिणमुत्तमम् ॥ दक्षिणादुत्तमं वामं वामात् सिद्धान्तमुत्तमम् । सिद्धान्तादुत्तमं कौलं कौलात् परतरं न हि ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-671-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दक्षिण" आता है (17)
अपसव्य सव्य का उलटा । दाहिना । दक्षिणआगस्ती अगस्त की दिशा । दक्षिणयज्ञपत्नी यज्ञ की स्त्री, दक्षिणत्रेताग्नि दक्षिण, गाहँपत्य और आहवनीय ये तीनों प्रकार की अग्नियाँजनूब दक्षिण । दक्खिनदहिन अनुकूल । दक्षिणजुनूब दक्षिण । दक्खिनचतुराई होशियारी । निपुणता । दक्षिणशिलंडी एक प्रकार की घास । बीड़ । विशेष—यह सिध, बलोचिस्तान, दक्षिण, मलाबार और …दक्ष जिसमें किसी काम को चटपट सुगमतापूर्वक करने की शक्ति हो । निपुण । कुशल ।…पावक अग्नि । आग । तेज । ताप । विशेष— महाभारत वन पर्व में लिखा है कि २७ पावक…सव्य वाम । बायाँत्रेता चार युगों में से दूसरा युग जो १२९६०० वर्ष का होता है । विशेष—पुराणानुस…अवांच झुका हुआ । दबा हुआधतूरा दो तीन हाथ ऊँचा एक पौधा जिसके पत्ते सात आठ अंगुल तक लंबे और पाँच छह अं…अंबारी हाथि के पीठ पर रखने का हौदादाहिना उस पार्श्व का जिसके अंगों की पेशियों में अधिक बल होता है । उस ओर का जि…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें