🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:27:50 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सरल
sarala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चीड़ (सरल) के नाम (2.4.60) पीतद्रु · पूतिकाष्ठ
सरल-स्वभाव (3.1.8) दक्षिण · उदार
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सरल २ संज्ञा पुं॰
१. रोहित तृण । गंध तृण । रोहिस घास ।
२. निर्गुण ब्रह्म और सगुण प्रकृति ।
३. समग्र वस्तु । प्रत्येक वस्तु । हर एक चीज (को॰) ।
४. दर्शनशास्त्र के अनुसार तीन प्रकार के जीवों में से एक प्रकार के जीव । पशु । विशेष—जीव तीन प्रकार के माने गए हैं—विज्ञानाकल, प्रलया- कल, और सकल । सकल जीव मल, माया और कर्म से युक्त होता है । इसके भी दो भेद कहे गए हैं—पक्व कलुष और अपक्व कलुष ।
सरल १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ सरला]
१. जो सीधा चला गया हो ।
२. जो टेढ़ा न हो । सीधा ।
३. जो कुटिल न हो । जो चालबाज न हो । निष्कपट । सीधा सादा । भोला भाला ।
४. जिसका करना कठिन न हो । सहज । आसान ।
५. सही । ठीक । तथ्य - युक्त । सच्चा (को॰) ।
६. फैलाया हुआ । विस्तारित (को॰) ।
७. ईमानदार । सच्छा । असली ।
सरल २ संज्ञा पुं॰
१. चीड़ का पेड़ जिससे गंधाबिरोजा निकलता है ।
२. एक चिड़िया ।
३. अग्नि ।
४. एक बुद्ध का नाम ।
५. साल का गोंद । गंधाबिरोजा ।
६. गणित में समीकरण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरल mf(आ)n. ‘running on’, straight (not ‘crooked’), Kāv.; Rājat.
outstretched, Kathās.; Rājat.
right, correct, Prasaṅg.; TPrāt., Sch.
upright, sincere, candid, honest, artless, simple, Kāv.; Kathās.; Rājat.
real (not ‘sham’), Bālar.
= विगीत, L.
सरल m. a species of pine tree, Pinus Longifolia, MBh.; Kāv. &c.
a kind of bird, Pavo Bicalcaratus, L.
fire, L.
a Buddha, L.
सरल (अम्), n. resin of the pine, R.; Suśr.
a partic. high number, Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1182,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरल a. [सृ-अलच्] 1 Straight, not crooked. --2 Honest, upright, sincere, candid. --3 Simple, artless, simple-minded; सरले साहसरागं परिहर Māl. 6. 10; अयि सरले किमत्र मया भगवत्या शक्यं 2. --लः 1 A kind of pine tree; विघट्टितानां सरलद्रुमाणां Ku. 1. 9; Me. 53; R. 4. 75. --2 Fire. --Comp. --अंगः ‘the exudation of Sarala’, resin, turpentine. --द्रवः fragrant resin. --यायिनी a plant with an erect stem.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1107-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श(स)रल त्रि० शॄ(सृ)--अलच् । १ सुगमे, २ अकुटिलचित्ते (सरल) ३ वृक्षभेदे च ।
सरल पु० सृ--अलच् । १ पीतशाले अमरः “सरलो मधु- कस्तिक्त कटुपाकरसो लघुः । स्निग्धोष्णः कर्णकण्ठाक्षि- रोगरक्षोहरः स्मृतः । कफानिलस्वेदयूककामलाक्षिव्र- णापहः” भावप्र० तद्गुणोक्तिः । २ धूपकाष्ठभेदे शब्दर० ३ उदारे ४ ऋजौ च त्रि० मेदि० ५ त्रिपुटायां स्त्री अमरः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5086,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सरलः, पुं, (सरतीति । सृ + “वृषादिभ्यश्चित् ।” उणा० १ । १०८ । इति कलच् । बाहुलकात् गुणः । इत्युज्ज्वलदत्तः ।) वृक्षविशेषः । (यथा, कुमारे । १ । ९ । “कपोलकण्डूः करिभिर्विनेतुं विघट्टितानां सरलद्रुमाणाम् । यत्र स्रुतक्षीरतया प्रसूतः सानूनि गन्धः सुरभीकरोति ॥”) तत्पर्य्यायः । पीतद्रुः २ पूतिकाष्ठम् ३ । इत्य- मरः । २ । ४ । ६० ॥ धूपवृक्षकः ४ । इति शब्द- रत्नावली ॥ पीतदारुः ५ भद्रदारुः ३ मनोज्ञः ७ । इति रत्नमाला ॥ पीतः ८ स्निग्धदारुसंज्ञः ९ स्निग्धः १० मरिचपत्रकः ११ पीतवृक्षः १२ सुरभिदारुः १३ । अस्य गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । उष्णत्वम् । कफवातत्वग्दोषशोफ- कण्डूतिव्रणनाशित्वम् । कोष्ठशुद्धिदातृत्वम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ अन्यच्च भावप्रकाशे । “सरलः पीतवृक्षः स्यात् तथा सुरभिदारुकः । सरलो मधुकस्तिक्तः कटुपाकरसो लघुः ॥ स्निग्धोष्णः कर्णकण्ठाक्षिरोगरक्षोहरः स्मृतः । कफानिलस्वदयूककामलाक्षिव्रणापहः ॥” बुद्धः । अग्निः । इति धरणिः ॥
सरलः, त्रि, (सृ + कलच् । बाहुलकात् गुणः ।) उदारः । अवक्रः । इति मेदिनी ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ४ । “आदिश्यानाययामास गणकान् सरलाशयः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-288-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सरल" आता है (38)
अंजस सीधा । सरलअक्रूर जो क्रुर न हो । सरल । दयालु । सुशील कोमलअजिह्म जो जिह्मया टेढा़ न हो । सीधा । सरलप्रांजल सरल । सीधासुखगम सरल । सुगम । सहजअकल्कल विनम्र । सरलनिरायास बिना श्रम का । आसान । जिसमें मेहनत न हो । सरलनिष्कपट जो किसी प्रकार का छल या कपट न जानता हो । निश्छल । छलरहित । सीधा । सरलसहल जो कठिन न हो । सरल । सहज । आसानआसान सहज । सरल । सीधा । सहलसूधा सीधा । सरल । भोला । निष्कपटसोझा सीधा । सरलसौखा ‡ वि॰ सहज । सरलहसील † वि॰ सीधा । सरलपध्धर † वि॰ ऋजु । सरल । सीधापाधरा † वि॰ सीधा । सरलरास्त सीधा । सरल । नेकअकुटिल जो कुटिल या टेढ़ा न हो । सीधा । सरलसारतैल वैद्यक के अनुसार अशोक, अगर, सरल, देवदारु आदि का तेल जिसका व्यवहार क्षु…सुधारा पु वि॰ सीधा । सरल । निष्कपटमुस्तकीम सरल । ऋजु । ठीक । सीधाऋजु सीधा । जो टेढ़ा न हो । अवक्रउदार दाता । दानशीलनर्म परिहास । हँसी ठट्ठा । दिल्लगीप्रगुण चतुर । दक्ष । होशियारसाधारण जिसमें कोई विशेषता न हो । मामूली । सामान्य । जैसे—साधारण बात, साधारण क…सुशील उत्तम शीलवालासुदारु देवदारु । देवदारवेष्टसार श्रीवेष्ठ । गंधाबिरोजासुगम जो सहद में जाने योग्य हो । जिसमें गमन करने में कठिनता न होअव्याख्येय विं॰अकितव जो जुआरी न हो (को॰)सुसाध्य जिसका सहज में साधन किया जा सके । जो सहज में किया जा सके । सुखसाध्य । स…सही पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ सखी । सहेलीपाधर † वि॰भोरा प्रायः एक फुट लंबी एक प्रकार की मछली जो युक्तप्रात (उत्तर प्रदेश), मद्…रासु पु † वि॰अविलष्ट बिना क्लेश का । कष्टरहित
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें