🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:44:13 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ऋजु
ṛju
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऋजु वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ ऋज्वी]
१. सीधा । जो टेढ़ा न हो । अवक्र । उ॰—ऋजु प्रशस्त पथ बीच बीच में, कहीं लता के कुंज घने ।—कामायनी, पृ॰ १८२ ।
२. सरल । सुगम । सहज । जो कठिन न हो ।
३. सीधे स्वभाव का । सरल चित्त का । अकुटिल ।
४. अनुकूल । प्रसन्न ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋजु mf(ज्वी)n. (√ अर्ज्, Uṇ. i, 28; probably fr. √ 2. ऋञ्ज्, col. 3 BRD.), tending in a straight direction, straight (lit. and fig.; opp. to वृजिन), upright, honest, right, sincere, RV.; AV. xiv, 1, 34; TS. &c., Mn.; MBh. &c.
ऋजु (उ), ind. in the right manner, correctly, RV. ii, 3, 7; v, 46, 1; x, 67, 2; AitBr. iii, 3, 10
in a straight line, straight on Suśr. &c.
ऋजु compar. ऋजीयस्, RV. vii, 104, 12; AV. v, 14, 12; viii, 4, 12, and रजीयस्, Pāṇ. vi, 4, 162
ऋजु superl. ऋजिष्ठ, Pāṇ., and रजिष्ठ, RV.
ऋजु [observe that the metaphorical meaning of this word is more common in Vedic, and the literal meaning in classical literature]
ऋजु (उस्), m. N. of a son of Vasu-deva, BhP.
ऋजु [cf. Zd. ĕrĕzu; Gk. ὀρέγω; Lat. rectus; Goth. raihts; Eng. right.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (225,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋजु, ऋजुक a. [अर्जयति गुणान्, अर्ज्-उ Tv.] (जु or ज्वी f.) (compar. ऋजीयस्, superl. ऋजिष्ठ) 1 Straight (fig. also); उमां स पश्यन् ऋजुनैव चक्षुषा Ku. 5. 32; Śi. 10. 13, 12. 18, 20. 77; ˚प्रणाम R. 6. 25. --2 Upright, honest, straight-forward; Pt. 1. 415. --3 Simple-minded, plain; Mk. 5; Ratn. 2, 3. --4 Favourable, beneficial, good. --Comp. --आयत a. sitting or being upright and stretched up or distended; Ku. 3. 45; M. 2. 7. --क्रतु a. acting righteously. --गः {1} one who is honest in his dealings. {2} an arrow. --गाथ a. Ved. singing correctly. --नीतिः f. Ved. right conduct. --मिताक्षरा N. of a commentary on Yājñavalkya's lawbook, generally called Mitākṣarā. --रोहितं the straight red bow of Indra. --वनि a. granting auspicious gifts.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0348-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋजु त्रि० अर्जयति गुणान् अर्ज्ज--कु नि० ऋजादेशः । १ प्रगुणे २ सरले अवक्रे । सरलस्य बहुगुणार्ज्जकत्वात तथा त्वम् । स्त्रियां गुणवचनत्वात् वा ङीष् । “ऋज्वीर्दधा- नैरवतत्य कन्धराः” माघः । “ऋज्वायताः स्नेहमिव स्रवन्तीः” भट्टिः “उमां स पश्यन् ऋजुनैव चक्षुषा” कुमा० “ऋजवस्ते तु सर्वे स्युरव्रणाः सौम्यदर्शनाः” मनुः ते दण्डाः । “ऋजवोदर्भाः” गोभि० सू० । नान्दीमुखादौ दैवे पैत्रे च दर्भा ऋजवः कार्य्याः । “धर्मप्रधाना ऋजवः पुत्रवन्तो धनान्विताः” या० । ततः वेदे बा० प्रकारे धाच । ऋजुधा सरलप्रकारे अव्य० “यज्ञमेव तदृजुधा प्रतिष्ठापयति” ऐत० । भावे पृथ्वा० इमनिच् । ॠजि- मन् सारल्ये अकौटिल्ये पु० । भावे तल् । ऋजुता तदर्थे स्त्री “ऋजुतां नयतः स्मरामि ते” कमा० । त्व । ऋजुत्व न० गुणवचनत्वात् अण् आर्ज्जव न० तत्रार्थे । ४ अनुकूले ५ कल्याणे । “ऋजुहस्ता ऋजुवनिः” ऋ० ५, ४१, १५ । “ऋजुहस्तास्तदनुकूलहस्ता ऋजुवनिः कल्या- णदाना” भा० । ६ शोभने च “धारवाकेष्वृजुगाथः” । ऋ० ५, ४४, ५ “ऋजुगाथ! शोभनस्तुतिकः” भा० । ७ वसुदेवपुत्रभेदे पु० । “वसुदेवस्तु देवक्यामष्ट पुत्रानजीजनत् । कीर्त्तिमन्तं सुघेणञ्च भद्रसेनमुदारधीः । ऋजुं संमर्द्दनं भद्रं सङ्कर्षणम- हीश्वरम् । अष्टमस्तु तयोरासीत् स्वयमेव हरिः किल । सुभद्रा च महाभागा तव राजन्! पितामही” भाग० ९, २४, अ० २५, २६ । अजुत्वञ्च आर्ज्जवशब्दे ८०६ पृष्ठे व्याख्यातम् वाक्यस्य तत्त्वञ्च स्पष्टार्थत्वम । “धर्मशास्त्र- मृजुभिर्मिताक्षरैः” मिता० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1415,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋजु, त्रि, (अर्जयति गुणान् । अर्ज अर्जने । “अर्जि- दृशीति” । १ । २८ । उणादिसूत्रेण साधुः ।) अवक्रम् । सोजा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । अजि- ह्मम् २ प्रगुणम् ३ । इत्यमरः ॥ प्राञ्जलः ४ सरलः ५ । इति जटाधरः ॥ (“उमां स पश्यन् ऋजुनैव चक्षुषा” । इति कुमारे ५ । ३२ ॥ यथा, मनुः । २ । ४७ । “ऋजवस्ते तु सर्व्वे स्युरव्रणाः सौम्यदर्शनाः” ॥ स्त्रियां ङीष्पक्षेयथा, माघे १२ । १८ । “ऋज्वीर्दधानैरवतत्य कन्धरा- श्वलावचूडाः कलघर्घरारवैः ॥ अनुकूलम् । यथा, ऋग्वेदे ५ । ४१ । १५ । “ऋजुहस्त ऋजुवनिः” । “ऋजुहस्तस्तदनुकूल- हस्तः” । इति भाष्यम् ॥ शोभनम् । यथा ऋग्वेदे ५ । ४४ । ५ । “धारवाकेष्वृजुगाथः” । “ऋजु- गाथः शोभनस्तुतिकः” । इति भाष्यम् ॥ वसुदेव- पुत्त्रभेदे पुं । यथा भागवते ९ । २४ । ५४ । “ऋजुं संमर्द्दनं भद्रं संकर्षणमहीश्वरम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-283-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ऋजु" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें