🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:18:48 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अपसव्य
apasavya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दाहिना (3.1.83)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपसव्य वि॰ [सं॰]
१. सव्य का उलटा । दाहिना । दक्षिण ।
२. उल्टा । विरूद्ध ।
३. जनेऊ दाहिने कंधे पर रखे हुए । यौ॰—अपसव्य ग्रहण=जब राहु सूर्य वा चंद्र के दाहिने होकर चलता है । अर्थात ग्रहण दाहिनी ओर से लगता है तब उसे अप सव्य ग्रहण कहते है ।अपसव्य ग्रहयुद्ध=बृहत्संहिता के अनुसार ग्रहयुद्ध के चार भेद में से एक । अपसव्यतीथ= पितृतीर्थ । क्रि॰ प्र॰ —होना =बाएँ काँधे से जनेऊ और अँगोछा दाहिने काँधे पर रखना वा बदलना । —करना=किसी के किनारे चारो ओर ऐसी परिक्रमा करना कि वह दाहिनी ओर पडे़ । दाक्षिणावर्त परिक्रमा करना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अप-सव्य mfn. not on the left side, right, Mn. iii, 214
(with auguries) from the right to the left, moving to the left, MBh.; VarBṛS. &c.
अप-सव्य m. (scil. अग्नि) the sacrificial fire at the birth of a son, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (53,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपसव्य, --सव्यक a. 1 Not on the left, right; अपसव्येन हस्तेन Ms. 3. 214. --2 Contrary, opposite. --व्यं ind. To the right, making the sacred thread hang down towards the left part of the body over the right shoulder (opp. सव्यं when it hangs over the left); a position of the thread in Śrāddha or other religious ceremonies at particular times of those ceremonies (the three positions being सव्य, निवीत & अपसव्य) Ms. 3. 279; ˚व्यं कृ to go round one so as to keep the right side towards him; to make the sacred thread hang over the right shoulder.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0113-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपसव्य न० अपक्रान्तं सव्यात् निरा० त० । १ देहदक्षिण- भागे “तर्ज्जन्यङ्गुयष्ठोरन्तरा अपसलवि अपसव्यं वेति” २ गृह्यपरिभाषिते पितृतीर्थे च । अपगतं मग्नतया भूमौ- पातितत्वात् सव्यं यत्र । भूमौ पातनेन भग्नप्रायवामाङ्गे अप वैपरीत्ये सू--भावे यत् सव्यं गतिः । विपरीते त्रि० । “अपसव्यं ततः कृत्वा पितॄणामाप्तदक्षिणमिति” याज्ञ० । “देवकर्म्मानन्तरं पितृकर्मकरणे प्राप्तवामोपचारनिरासाया- प्तदक्षिणव्यापार” इति श्रा० त० रघु० । आभ्युदयिके हि “निपातो न हि सव्यस्य जानुनोविद्यते क्वचिदिति” श्रा० त० वशिष्ठोक्तेः भूमौ पातितवाम्जानूकरणाभावः । अतएव “नात्रापसव्यकरणं न पैत्रं तीर्थमिष्यते” इत्यादिना अप सव्यकरणनिषेधः सूपपन्नः । पितृतीर्थञ्च “यत्रानुक्तो- विशेषस्तु दक्षिणस्तत्र शस्यते इति” स्मृतेः । दक्षिणहस्त एव । “प्राचीनावीतिना भाव्यमपसव्यमतन्द्रिणा । पित्र्य- मानिधनात् कार्य्यं विधिवद्दर्भपाणिना” इति मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0239,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपसव्यं, क्ली, (सव्यादपक्रान्तं, “निरादयो गता- द्यर्थे पञ्चम्या” इति समासः ।) अपसलवि । पितृ- तीर्थं । इति श्राद्धतत्त्वे भट्टभाष्यधृतगृह्यं ॥
अपसव्यः, त्रि, (सव्यादपक्रान्तः, “निरादयो गता- द्यर्थे पञ्चम्या” इति समासः ।) शरीरदक्षिण- भागः । प्रतिकूलः । इति मेदिनी ॥ (विपरीतः । “वाता मण्डलिनश्चैनमपसव्यं प्रचक्रमुः” । इति रामायणे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-066-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अपसव्य" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें