🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:49:36 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपसव्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अपसव्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अपसव्य

अर्थ: "जो बायां न हो, दायां"

संस्कृत: पर्याय: प्रसव्य, प्रतिकूल, अपष्ठु, प्रतीक, वाम

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अपसव्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अपसव्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. सव्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अप + सु + यत्
  4. सव्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अप + सु + यत्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अपसव्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपसव्यःअपसव्यौअपसव्याः
द्वितीयाअपसव्यम्अपसव्यौअपसव्यान्
तृतीयाअपसव्येनअपसव्याभ्याम्अपसव्यैः
चतुर्थीअपसव्यायअपसव्याभ्याम्अपसव्येभ्यः
पञ्चमीअपसव्यात् / अपसव्याद्अपसव्याभ्याम्अपसव्येभ्यः
षष्ठीअपसव्यस्यअपसव्ययोःअपसव्यानाम्
सप्तमीअपसव्येअपसव्ययोःअपसव्येषु
सम्बोधनहे अपसव्यहे अपसव्यौहे अपसव्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अपसव्य
अपसव्य
apasavya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दाहिना (3.1.83)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपसव्य वि॰ [सं॰]
१. सव्य का उलटा । दाहिना । दक्षिण ।
२. उल्टा । विरूद्ध ।
३. जनेऊ दाहिने कंधे पर रखे हुए । यौ॰—अपसव्य ग्रहण=जब राहु सूर्य वा चंद्र के दाहिने होकर चलता है । अर्थात ग्रहण दाहिनी ओर से लगता है तब उसे अप सव्य ग्रहण कहते है ।अपसव्य ग्रहयुद्ध=बृहत्संहिता के अनुसार ग्रहयुद्ध के चार भेद में से एक । अपसव्यतीथ= पितृतीर्थ । क्रि॰ प्र॰ —होना =बाएँ काँधे से जनेऊ और अँगोछा दाहिने काँधे पर रखना वा बदलना । —करना=किसी के किनारे चारो ओर ऐसी परिक्रमा करना कि वह दाहिनी ओर पडे़ । दाक्षिणावर्त परिक्रमा करना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अप-सव्य mfn. not on the left side, right, Mn. iii, 214
(with auguries) from the right to the left, moving to the left, MBh.; VarBṛS. &c.
अप-सव्य m. (scil. अग्नि) the sacrificial fire at the birth of a son, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (53,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपसव्य, --सव्यक a. 1 Not on the left, right; अपसव्येन हस्तेन Ms. 3. 214. --2 Contrary, opposite. --व्यं ind. To the right, making the sacred thread hang down towards the left part of the body over the right shoulder (opp. सव्यं when it hangs over the left); a position of the thread in Śrāddha or other religious ceremonies at particular times of those ceremonies (the three positions being सव्य, निवीत & अपसव्य) Ms. 3. 279; ˚व्यं कृ to go round one so as to keep the right side towards him; to make the sacred thread hang over the right shoulder.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0113-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपसव्य न० अपक्रान्तं सव्यात् निरा० त० । १ देहदक्षिण- भागे “तर्ज्जन्यङ्गुयष्ठोरन्तरा अपसलवि अपसव्यं वेति” २ गृह्यपरिभाषिते पितृतीर्थे च । अपगतं मग्नतया भूमौ- पातितत्वात् सव्यं यत्र । भूमौ पातनेन भग्नप्रायवामाङ्गे अप वैपरीत्ये सू--भावे यत् सव्यं गतिः । विपरीते त्रि० । “अपसव्यं ततः कृत्वा पितॄणामाप्तदक्षिणमिति” याज्ञ० । “देवकर्म्मानन्तरं पितृकर्मकरणे प्राप्तवामोपचारनिरासाया- प्तदक्षिणव्यापार” इति श्रा० त० रघु० । आभ्युदयिके हि “निपातो न हि सव्यस्य जानुनोविद्यते क्वचिदिति” श्रा० त० वशिष्ठोक्तेः भूमौ पातितवाम्जानूकरणाभावः । अतएव “नात्रापसव्यकरणं न पैत्रं तीर्थमिष्यते” इत्यादिना अप सव्यकरणनिषेधः सूपपन्नः । पितृतीर्थञ्च “यत्रानुक्तो- विशेषस्तु दक्षिणस्तत्र शस्यते इति” स्मृतेः । दक्षिणहस्त एव । “प्राचीनावीतिना भाव्यमपसव्यमतन्द्रिणा । पित्र्य- मानिधनात् कार्य्यं विधिवद्दर्भपाणिना” इति मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0239,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपसव्यं, क्ली, (सव्यादपक्रान्तं, “निरादयो गता- द्यर्थे पञ्चम्या” इति समासः ।) अपसलवि । पितृ- तीर्थं । इति श्राद्धतत्त्वे भट्टभाष्यधृतगृह्यं ॥
अपसव्यः, त्रि, (सव्यादपक्रान्तः, “निरादयो गता- द्यर्थे पञ्चम्या” इति समासः ।) शरीरदक्षिण- भागः । प्रतिकूलः । इति मेदिनी ॥ (विपरीतः । “वाता मण्डलिनश्चैनमपसव्यं प्रचक्रमुः” । इति रामायणे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-066-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अपसव्य" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपसव्यअपसव्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अपसव्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | सव्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अप + सु + यत्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अपसव्य 📚 ➤ "जो बायां न हो, दायां"
संस्कृत: पर्याय: प्रसव्य, प्रतिकूल, अपष्ठु, प्रतीक, वाम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अपसव्य 📚सव्य का उलटा । दाहिना । दक्षिण🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अपसव्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अपसव्य = अप् + असव्य तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें