🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:11:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ग्रहण
grahaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ग्रहण संज्ञा पुं॰ [सं॰] सूर्य, चंद्र या किसी दूसरे आकाशचारी पिंड की ज्योति की आवरण जो दृष्टि और उस पिंड के मध्य में किसी दूसरे आकाशचारी पिंड के आ जाने के कारण उसकी छाया पड़ने से होता है; अथवा उस पिंड और उसे ज्योति पहुँचानेवाले पिंड़ के मध्य में आ पड़नेवाले किसी अन्य पिंड की छाया पड़ने से होता है । जैसे,—चंद्र औऱ (उसे ज्योति पहुँचानेवाला) सूर्य के मध्य में पृथिवी के आ जाने के कारण चंद्रग्रहण और सूर्य तथा पृथिवी के मध्य में चंद्रमा के आ जाने के कारण सूर्यग्रहण का होना । विशेष—पुराणानुसार सूर्य या चंद्रग्रहण का मुख्य कारण राहु नामक राक्षस का उक्त पिंड़ों को ग्रसने या खाने के लिये दौ़ड़ना है (देखो 'राहु') । इसीलिये इस देश में ग्रहण लगने के समय, सूर्य या चंद्रमा की इस विपत्ति से मुक्त कराने के अभिप्राय सो लोग दान, पुण्य ईश्वरप्रार्थना तथा अन्य अनेक प्रकार के उपाय करते हैं । ग्रहण लगने और छूटने के समय स्नान करने की प्रथा भी यहाँ है । पर प्राचीन भारतीय ज्योतिषियों नें ग्रहण का मुख्य कारण उक्त छाया को ही माना है और किसी न किसी रूप में आधुनिक पाश्चात्य विद्वानों के सिद्धांत के समान ही उसके कारण का निरूपण किया है । सूर्यग्रहण केवल अमावस्या के दिन और चंद्रग्रहण केबल पूर्णिमा के रात को लगता है । सूर्य और चंद्रग्रहण एक वर्ष में कम से कम दो बार और अधिक से अधिक सात बार लगते हैं । पर साधारणतः एक वर्ष में तीन या चार ही ग्रहण लगते हैं और सात ग्रहण बहुत ही कम होते हैं । प्रायः एक समय में ग्रहण पृथ्वी के किसी विशिष्ट भाग में ही दिखाई पड़ता है, समस्त भूमंडल पर नहीं । ग्रहण में कभी तो सूर्य या चंद्र आदि का कुछ अंश ही आवृत होता है और कभी पूरा मंडल । जिस ग्रहण में पूरा मंडल आवृत हो जाय, उसे सर्वग्रास या खग्रास कहते हैं । फलित ज्योतिष में भिन्न भिन्न अवस्थाओं में ग्रहण लगने के भिन्न भिन्न फल आदि भी माने जाते हैं । अवस्था या स्थितिभेद से ग्रहण दस प्रकार के माने गए हैं—सव्य, अपसव्य, लेह, ग्रसन, निरोध, अवमर्द्द, आरोह, आघ्रात मध्मतम और तमोंत्य । इसी प्रकार ग्रहण का मोक्ष भी दस प्रकार का माना गया है—हणुभेद (दक्षिण और वाम दो प्रकार के), कुक्षिभेद (दक्षिण और वाम दो प्रकार के), वायुभेद (दक्षिण और वाम दो प्रकार के), संच्छर्द्दन, जरण, मध्यविदारण और अंतविदारण । हिंदू ग्रहण लगने से कुछ पहर पूर्व और कुछ पहर उपरांत उसकी छाया मानते हैं और छायाकाल में अन्न जल ग्रहण नहीं करते । सूर्य और चंद्रमा के अतिरिक्त दूसरे ग्रहों को भी ग्रहण लगता है, पर उसका इस पृथिवी के निवासियों से कोई संबंध नहीं है । बिना किसी आवरण के सूर्यग्रहण को नहीं देखना चाहिए क्योंकी इससे दृष्टिविकीर होता है । क्रि॰ प्र॰ —लगाना । छूटना ।
२. पकडने, लेने या हस्तगत करने की क्रिया ।
२. स्वीकार । मंजूरी ।
४. अर्थ । ताप्तर्य । मतलब ।
५. कथन । उल्लेख । (को॰) ।
६. धारण । पहनना (को॰) ।
७. अधिकार करना । मनसा ग्रहण करना (को॰) ।
८. ध्वनि ग्रहण (को॰) ।
९. हाथ (को॰) ।
१०. ज्ञानेंद्रिय (को॰) ।
११. कैदी (को॰) ।
१२. पाणिग्रहण । विवाह (को॰) ।
१३. कैद करना (को॰) ।
१४. क्रय । खरीद (को॰) ।
१५. चयन । चुनना (को॰) ।
१६. आकर्षण (को॰) ।
१७. सेवा (को॰) ।
१८. प्रशंसापूर्ण उल्लेख समादर (को॰) ।
१९. संबोधन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्रहण mfn. ifc. seizing, holding, Hariv. 2734
resounding in (?), Śak. ii, 0/1, 6
ग्रहण n. the hand, L.
an organ of sense, Yogas. i, 41
a prisoner, MBh. xiii, 2051
a word mentioned or employed (e.g. वचन-, ‘the word वचन’), Pat. & Kāś.
seizing, holding, taking, ŚBr. xiv; Mn. ii, 317; MBh. &c.
taking by the hand, marrying, i, 1044
catching, seizure, taking captive, Mn. v, 130; MBh. &c.
seizure (as by a demon causing diseases), demoniacal possession, Hcat.
seizure of the sun or moon, eclipse, Āp. i, 11; Yājñ. i, 218; VarBṛS. &c.
gaining, obtaining, receiving, acceptance, R. i, 3, 18; Pañcat.; Kathās. xci, 37
choosing, Sāṃkhyak.; Prab.; Sāh. vi, 201
purchasing, Pañcat.
taking or drawing up (any fluid), ŚBr. iv; KātyŚr.
the taking up of sound, echo, W.
attraction, Megh.; Ragh. vii, 24; Pañcat. v, 13, 5/6
putting on (clothes), MBh. ii, 840; Ragh. xvii, 21
assuming (a shape), Yājñ. iii, 69; MBh. xiv; Devīm.
undertaking, devoting one's self to (in comp.), R. v, 76, 22; Pañcat.
service, BhP. iii, 1, 44
including, Pāṇ., Kāś.
mentioning, employing (a word or expression), KātyŚr.; Lāṭy.; VPrāt.; Pāṇ., Vārtt., Pat. & Kāś.; Sāh. vi, 205
mentioning with praise, acknowledgment, Suśr.
assent, agreement, W.
perceiving, understanding, comprehension, receiving instruction, acquirement of any science, Mn. ii, 173; MBh. iii, xiv; Ragh. &c.
acceptation, meaning, Pāṇ. i, 1, 68, Vārtt. 5, Pat., Kāś. & Siddh. on Pāṇ.
ग्रहण (cf. कर-, केश-, गर्भ-, चक्षुर्-, नाम-, पाणि-, पुनर्-.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (372,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्रहणं [ग्रह् भावे ल्युट्] 1 Seizing, catching, seizure; श्वा मृगग्रहणेऽशुचिः Ms. 5. 130. --2 Receiving, accepting, taking; आचारधूमग्रहणात् R. 7. 27. --3 Mentioning, uttering; नामग्रहणं. --4 Wearing, putting on; सोत्तरच्छदमध्यास्त नेपथ्यग्रहणाय सः R. 17. 21. --5 An eclipse: Y. 1. 218. --6 Understanding, comprehension, knowledge; न परेषां ग्रहणस्य गोचरां N. 2. 95. --7 Learning, acquiring, grasping mentally, mastering; लिपंर्यथावद्ग्रहणेन वाङ्मयं नदीमुखेनेव समुद्रमाविशत् R. 3. 28. --8 Taking up of sound, echo; अद्रिग्रहणगुरुभिर्गर्जितैर्नर्तयंथाः Me. 44. --9 The hand. --10 An organ of sense. --11 A prisoner, captive. --12 Taking by the hand, marrying. --13 Taking captive, imprisonment. --14 Gaining, obtaining, purchasing --15 Choosing. --16 Taking or drawing up. --17 Attraction. --18 Containing, enclosing. --19 Undertaking, undergoing. --20 Service. --21 Mentioning with praise, respecting. --22 Acceptation, meaning. --23 Assent, agreement. --24 Inviting, calling, addressing. --Comp. --अतः close of study.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0473-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्रहण न० ग्रह--भावे ल्युष्ट् । १ स्वीकारे २ ज्ञाने । ३ आदरे ४ उपरागे चन्द्रसूर्य्ययोः राहुणा ग्रसने करणे ल्युट् । ५ करे मेदि० । ६ इन्द्रिये राजनि० । ७ शब्दे जटा० । तत्र करस्य ग्रहणसाधनत्वात् इन्द्रियाण्यां शब्दस्य च ज्ञानसाधनत्वात् तथात्वम् । उपरागस्य यथा राहुकृतत्वं तथा उपरागशब्दे १३११ पृ० उक्तम् । “चक्षुषा दर्शनं राहोर्यत्तद्ग्रहणमुच्यते” संवत्सर प्रदीपः । तत्रातुरस्यापि स्नानमाह “आदित्यकिरणैः पूतं पुनः पूतञ्च वह्निना । जलं, व्याध्यातुरः स्नायात् ग्रहणेऽयुष्णवारिणा” व्यासः । तत्र सर्वजलस्य गाङ्ग- तुल्यतामाह व्यासः “सर्वं भूमिसमं दानं सर्वे व्याससमा द्विजाः । सर्वं गङ्गासमं तोयं ग्रहणे नात्र संशयः” । तत्र श्राद्धस्यावश्यकतामाह शाता० । “सर्वस्वेनापि कर्त्तव्यं श्राद्धं वै राहुदर्शने । अकुर्वाणस्तु तत् श्राद्धं पङ्के गौरिव सीदति” । तत्रामान्नेन श्राद्धमाह प्रचेताः “आपद्यनग्नौ तीर्थे च चन्द्रसूर्य्यग्रहे तथा । आम- [] श्राद्धं द्विजैः कार्य्यं शूद्रेण तु सदैव हि” । आम- श्राद्धेऽपि विशेषो योगिनीतन्त्रे “निरग्नेरामश्राद्धे तु अन्नं न क्षालयेत् क्वचित् । वृद्धौ तु क्षालयेदन्नं संक्रमे ग्रहणेषु च” । ग्रहणश्राद्धादिकं मलमासेऽपि कार्यं यथाह कालमा० स्मृतिः “चन्द्रसूर्य्यग्रहे स्नानं श्राद्धदानजपादिकम् । कार्य्याणि मलमासेऽपि नित्यं नैमित्तिकं तथा” । तत्र दीक्षायां नैव कालादिशुद्ध्यपेक्षा “सत्तीर्थेऽर्कविधुग्रासे तन्तुदामनपर्वणोः । मन्त्रदीक्षां प्रकु- र्वाणो मासर्क्षादीन् न शोधयेत्” सारसंग्रहः । तत्र वार- भेदे गुणाधिक्यम् “चन्द्रग्रहश्चन्द्रवारे रवौ सूर्य्यग्रह- स्तथा । चूडामणिरयं योगस्तत्रानन्तफलं स्मृतम् । अन्य- स्माद्ग्रहणात् कोटिगुणमत्र फलं लभेत्” गरु० पु० । अत्र पुरश्चरणप्रकारः “अथ वान्यप्रकारेण पुरश्चरणमिष्यते । ग्रहणेऽर्कस्य चेन्दोर्वा शुचिः पूर्वमुपोषितः । नद्यां समुद्रगामिण्यां नाभिमात्रोदके स्थितः । यद्वा पुण्योदके स्नात्वा शुचिः पूर्वसुपोषितः । ग्रहणादि विमोक्षान्तं जपेन्मन्त्रं समाहितः । अनन्तरं दशाशन क्रमाद्धोमादिकं चरेत् । तदन्ते महतीं पूजां कुर्य्याद्ब्राह्मणतर्पणम् । ततो मन्त्रप्रसिद्ध्यर्थं गुरुं संपूज्य तोषयेत् । एवञ्च मन्त्र- सिद्धिः स्याद्देवता च प्रसीदति” । ति० त० पुरश्चरणच० । तत्र स्नानस्यावश्यकतामाह वृहद्वसिष्ठः “संक्रमे ग्रहणे चैव न स्नायाद्यस्तु मानवः । सप्तजन्मसु कुष्ठी स्याद्दुःख- भागी च सर्वदा” अत्राशौचेऽपि साङ्गस्नानमात्रं कार्य्यं यथाह स्मृतिः । “सूतके मृतके चैव न दोषो राहु- दर्शने । स्नानमात्रन्तु कर्त्तव्यं दानश्राद्धविवर्जितम्” । अत्र क्षताशौचं नास्ति यथोक्तम् “चन्द्रसूर्य्यग्रहे चैव मृतानां पिण्डकर्मणि । महातीर्थे तु संप्राप्ते क्षतदोषोन विद्यते” भविष्यपु० । तत्र ज्ञाने “भार्य्यात्वसंपादकं ग्रहणं विवाहः” उद्वा० त० रघु० । “स्वतएव सतां परार्थता ग्रहणानां हि यथा यथार्थता” नैष० । आदाने “पाणिग्रहणिकाः मन्त्रा नियतं दारलक्षणम्” उ० त० स्मृतिः । “आचारधूम- ग्रहणात् वभूव” रघुः “स बाहुशतमुद्यम्य सर्व्वास्त्र ग्रहणं रणे” हरिवं० ४९ अ० अर्थवद्ग्रहणेनानर्थकस्य” “अनिनस्मन्ग्रहणान्यर्थवता चानर्थकेन तदन्तावधि प्रयोजयन्ति” व्या० परिमाषा ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2751-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्रहणं, क्ली, (गृह्यते इति । ग्रह् + भावे ल्युट् ।) स्वीकारः । (यथा, हे रामायणे । १ । ६६ । १९ । “नशेकुर्ग्रहणे तस्य धनुषस्तोलनेऽपि वा ॥” आदरः । करः । उपलब्धिः । (यथा, रधुः । ३ । २८ । “स वृत्तचूलश्चलकाकपक्षकैः अमात्यपुत्त्रैः सवयोभिरन्वितः । लिपेर्यथावद्ग्रहणेन वाङ्मयं नदीमुखेनेव समुद्रमाविशत् ॥”) बन्दी । उपरागः । इति मेदिनी । णे ४५ ॥ (गृह्यन्ते विषयाः येन । ग्रह + करणे ल्युट् ।) इन्द्रियम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ शब्दः । इति जटाधरः ॥ अथ सूर्य्यचन्द्रग्रहणकारणं यथा, -- “भत्रिपादान्तरे राहोः केतोर्व्वा संस्थितो रविः । चतुष्पादान्तरे चन्द्रस्तदा सम्भाव्यते ग्रहः ॥ यम्मिन्नृक्षे रविस्तस्माच्चतुर्द्दशगतः शशी । पूर्णिमापतिपत्मन्धौ राहुणा ग्रस्यते शशी ॥ कृष्णपक्षे तृतीयायां मामर्क्षं यदि जायते । ततस्त्रयोदशे सूर्य्यो राहुणा ग्रस्यते रविः ॥” * ॥ ग्रहणकालीनरविचन्द्रयोर्मेघेनाच्छादनाच्छादन- कारणं यथा, -- “रविभौमनवांशे तु निरभ्रं ग्रासमादिशेत् । [] बुधसौरिनवांशे तु मलिनं क्षुद्रवर्षणम् ॥ गुरोरंशकमासाद्य दृश्यते सवलाहकः । शशिशुक्रनवांशे तु प्रावृट्काले महज्जलम् । अन्यत्राव्यक्तभूतौ तौदृश्येते छादिताम्बरौ ॥” * ॥ राहोर्वर्णविशेषे शुभाशुभं यथा, (बृहत् संहि- तायाम् । ५ । ५३-५८ ।) “श्वेते क्षेमसुभिक्षं ब्राह्मणपीडाञ्च निर्द्दिशेद्राहौ । अग्निभयमनलवर्णे पीडा च हुताशवृत्तीनाम् ॥ हारिते रोगोल्वणता शस्यानामीतितश्च विध्वंसः । कपिले शीघ्रगसत्वस्नेहविध्वंसोऽथ दुर्भिक्षम् ॥ अरुणकिरणानुरूपे दुर्भिक्षं वृष्टयो विहगपीडा । धूम्राभे क्षेमसुभिक्षमादिशेन्मन्दवृष्टिञ्च ॥ कापोतारुणकपिले श्यामाभे क्षुद्भयं विनिर्द्दिशेत् । कापोतः शूद्राणां व्याधिकरः कृष्णवर्णश्च ॥ विमलकमलपीताभो वैश्यध्वंसी भवेत् सुभि- क्षाय । सार्च्चिष्मत्यग्निभयं गैरिकरूपे च युद्धानि ॥ दूर्व्वाकाण्डश्यामे हारिद्रे वापि निर्द्दिशेन्मरकम् । अशनिभयसम्प्रदायी पाटलकुसुमोपमो राहुः ॥” तद्दर्शननिषेधो यथा, -- “सप्ताष्टजन्मशेषेषु चतुर्थे दशमे तथा । नवमे च तथा चन्द्रे न कुर्य्याद्राहुदर्शनम् ॥ जन्मभे जन्मराशौ च षष्ठाष्टमगते तयोः । चतुर्थे द्वादशे चन्द्रे न कुर्य्याद्राहुदर्शनम् ॥ ग्रासदर्शनमात्रेण चार्थहानिर्म्महद्भयम् । जायते नात्र सन्देहस्तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ॥ विपत्करप्रत्यरिसंज्ञितेषु वैनाशिकर्क्षेषु कृतं हि कर्म्म । सर्व्वं नृणां निष्फलमेव यस्मात् कृतेऽपि तत्रास्ति शुभं न किञ्चित् ॥” तत्र कर्त्तव्यं कर्म्म यथा, -- “एकरात्रमुपोष्यैव राहुं दृष्ट्वा क्षयं नरः । पुण्यमाप्नोति कृत्वा च स्नानं श्राद्धं विधानतः ॥ आदित्यकिरणैः पूतं पुनः पूतञ्च वह्निना । जलं व्याध्यातुरः स्नायात् ग्रहणेऽप्युष्णवारिणा ॥ सर्व्वं भूमिसमं दानं सर्व्वे व्याससमा द्विजाः । सर्व्वं गङ्गासमं तोयं ग्रहणे नात्र संशयः ॥ सर्व्वस्वेनापि कर्त्तव्यं श्राद्धं वै राहुदर्शने । अकुर्व्वाणस्तु तत् श्राद्धं पङ्के गौरिव सीदति ॥ आपद्यनग्नौ तीर्थे च चन्द्रसूर्य्यग्रहे तथा । आमश्राद्धं द्विजैः कार्य्यं शूद्रेण तु सदैव हि ॥ चन्द्रसूर्य्यग्रहे स्नानं श्राद्धदानजपादिकम् । कार्य्याणि मलमासेऽपि नित्यं नैमित्तिकं तथा ॥ सत्तीर्थेऽर्कविधुग्रासे तन्तुदामनपर्व्वणोः । मन्त्रदीक्षां प्रकुर्व्वाणो मासर्क्षादीन् न शोधयेत् ॥ चन्द्रग्रहश्चन्द्रवारे सूर्य्ये सूर्य्यग्रहस्तथा । चूडामणिरयं योगस्तत्रानन्तफलं स्मृतम् ॥ अन्यस्माद्ग्रहणात् कोटिगुणमत्र फलं लभेत् । अथवान्यप्रकारेण पुरश्चरणमिष्यते ॥ ग्रहणेऽर्कस्य चेन्दोर्व्वा शुचिः पूर्व्वमुपोषितः ॥ नद्यां समुद्रगामिन्यां नाभिमात्रोदके स्थितः । []
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ग्रहण" आता है (38)
आकलन ग्रहण । लेनाउपादान प्राप्ति । ग्रहण । स्वीकारअंगीकार स्वीकार । मंजुर । कबुल । ग्रहण । क्रि॰ प्र॰—करनाअभिग्रह लेना । आदान । ग्रहण । स्वीकारपरिग्रह प्रतिग्रह । ग्रहण । लेना । दान लेनाप्रतिग्रह स्वीकार । ग्रहणराहुदर्शन ग्रहण । उपरागराहुग्राह ग्रहण । उपरागराहुस्पर्श ग्रहण । उपरागअत्याग ग्रहण । स्वीकारराहुसूतक ग्रहण । उपरागअख्ज लेना । ग्रहण । क्रि॰ प्रं॰—आलमन ग्रहण । पकड़नाकब्ज ग्रहण । पकड़ । अवरोध । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनाराहुपीडी ग्रहण । उपरागअबजरवेटरी बह स्थान जहाँ ग्रहों की गति, ग्रहण, ग्रहयुद्ध, आदि खगोल संबंधी घटनाओं …आहर — पु संज्ञा पुं॰ समय । काल । दिनआहरण छीनना ल । हर लेनाआहार भोजन । खाना । क्रि॰ प्र॰— करना ।—होना । यो॰— निराहार । फलाहारपराग वह रज या धूलि जो फूलों के बीच लंबे केसरों पर जमा रहती है । पुष्परज । व…ग्राह मगर । घड़ियालअवलंबन आश्रम । आधार । सहाराउपधृति किरणग्रहणी दे॰बुद्धि वह शक्ति जिसके अनुसार मनुष्य किसी उपस्थित विषय के संबंध में ठीक ठीक वि…स्वीकार अपनाने की क्रिया । अंगीकार । कबूल । मंजूरप्रग्राह तराजू आदि की डोरीकुरुक्षेत्र एक बहुत प्राचीन तीर्थ, जो सरस्वती नदी के बाएँ किनारे पर अंबाला और दिल्…ग्रसन भक्षण । निगलनातिमिरमय राहुसंग्रहण को हर ले जाने की क्रियाउपसंहृति समझ । बुद्धि । पहमप्रतिग्रहण प्रतिग्रह । विधिपूर्वक दिया हुआ दान भेंट आदि लेनाअवकलन इकट्टा करके मिला देनाउपलाभ प्राप्तिउपरंग पु संज्ञा पुं॰वरजिश व्यायाम । कसरत । शारी- रिक परिश्रमऔपग्रंतिक औपग्रहिक संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें