🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:31:21 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवलंबन
avalaṃbana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवलंबन संज्ञा पुं॰ [सं॰ अवलम्बन] [वि॰ अवलम्बीत, अवलम्बी]
१. आश्रम । आधार । सहारा । उ॰—नाहि कलि करम न भगति बिबेकू । राम नाम अवलंबन एकू ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. धारण । ग्रहण । क्रि॰ प्र॰—करना = धारण करना । ग्रहण करना । अनुसरण करना; जैसे,—'यह सुन उसने मौनाबलंबन किया' (शब्द॰) ।
३. छड़ी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-लम्बन mf(ई)n. hanging on, clinging to, Bhpr.
leaning against (loc.), BhP.
अव-लम्बन n. hanging down, L.
depending upon, dependance, support, Śak. &c.
making a halt, stopping at (loc. adv.), Hit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (103,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवलंबनं 1 A prop, support, stay; अवलंबनाय दिनभर्तुरभून्न पतिष्यतः करसहस्रमपि Śi. 9. 6; सहिष्यते तत्प्रथमावलंबनं Ku. 5. 66; कथं स्यात्पुनरिहावलंबनं भवत्याः H. 3; प्रस्थानविक्लवगतेरवलंबनार्थं Ś. 5. 3; मम पुच्छे करावलंबनं कृत्वोत्तिष्ठ H. 1. --2 Help, assistance. --3 Having recourse to, resorting to; adoption; इतरपक्षावलंबनद्वारेण K. 160. --4 Walking-stick.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0187-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवलम्बन न० अव + लबि--भावे ल्युट् । आलम्बने पतना- दिनिवारणाय द्रव्यान्तराश्रयणे “अवलम्बनाय दिनभर्तुरभून्न पतिष्यतः करसहस्रमपि” माघः । “सहिष्यते तत्प्रथमावल- म्बनम्” कुमा० । “प्रस्थानविक्लवगतेरवलम्बनाय” शकु० । आधारे ल्युट् । २ आश्रये । करणे ल्युट् । आलम्ब- साधने ३ दण्डादौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0443,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवलम्बनं, क्ली, (अव + लवि + आधारे ल्युट् ।) आश्रयः । यथा, -- “प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता । अवलम्बनाय दिनभर्त्तुरभू- न्नपतिष्यतः करसहस्रमपि” ॥ इति माघे ९ सर्गः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-127-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अवलंबन" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें