🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:21:16 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपादान
upādāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(इन्द्रियों को) खींच लेना (3.2.16) प्रत्याहार
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपादान संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उपादेय]
१. प्राप्ति । ग्रहण । स्वीकार ।
२. ज्ञान । परिचय । बोध ।
३. अपने अपने विषयों ले हंद्रियों की निवृत्ति ।
४. वह कारण जो स्वयं कार्य रूप में परिणत हो जाय । सामग्री जिससे कोई वस्तु तैयार हो । जैसे, घड़े का उपादान कराण मिट्टी है । वैशेषिक में इसी को समवायिकरण कहते हैं । सांख्य के मत से उपादान और कार्य एक ही है ।
५. सांख्य की चार आध्यात्मिक तुष्टियों में से एक, जिसमें मनुष्य एक ही बात से पूरे फल की आशा करके ओर प्रयत्न छोड़ देता है । जैसे, 'संन्यास, लेने से ही विवेक हो जायगा;यह समझकर कोई संन्यास ही लेकर संतोष कर ले और विवेकप्राप्ति के लिये ओर यत्न न करे ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपा-दान n. the act of taking for one's self, appropriating to one's self, MBh.; Mn. &c.
perceiving, noticing, learning, acquiring (knowledge), Hit.; Vop.
accepting, allowing, including
employment, use, Sāh.; Sarvad.; Kap.
saying, speaking, mentioning, enumeration, Vedāntas., Kāś.; Siddh.
abstraction, withdrawing (the organs of sense from the outer world), L.
(with, Buddh.) grasping at or clinging to existence (caused by तृष्णा, desire, and causing भव, new births)
(with Rāmānujas) preparation (of perfumes, flowers &c. as one of the five elements of worship), Sarvad.
cause, motive, material cause
material of any kind, Sāṃkhyak.; Vedāntas.; Kap. &c.
offering, present, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (213,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपादानं 1 Taking, receiving, acquisition, obtaining; विश्रब्धं ब्राह्म णः शूद्रात् द्रव्योपादानमाचरेत् Ms. 8 417; 12. 7; विद्या˚ K. 75. --2 Taking away, appropriating to oneself. --3 Employment, using; becoming familiar with. --4 Mention, enumeration. --5 Saying, speaking. --6 Including, containing. --7 Withdrawing the organs of sense and perception from the external world and its objects. --8 A cause, motive, natural or immediate cause; पाटवोपादानः भ्रमः U. 3 v. l.; प्रकृष्टपुण्यपरिपाकोपादानो महिमा स्यात् U. 6. --9 The material out of which anything is made, the material cause; निमित्तमेव ब्रह्म स्यादुपादानं च वेक्षणात् Adhikaraṇamālā.. --10 A mode of expression in which a word used elliptically, besides retaining its own primary sense, conveys another (in addition to that which is actually expressed); स्वसिद्धये पराक्षेपः… उपादानं K. P. 2. --11 (With Buddhists) Conception. --12 Effort of body or speech. --Comp. --कारणं a material cause; प्रकृतिश्चोपादानकारणं च ब्रह्माभ्युपगंतव्यं Ś. B. --लक्षणा = अजहत्स्वार्था q. v.; see K. P. 2; S. D. 14.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0337-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपादान न० उप + आ + दा--ल्युट् । १ ग्रहणे “विस्रब्धं ब्रा- [] ह्मणः शूद्रात् द्रव्योपादानमाचरेत्” मनुः । “स्यादात्मनोऽ- प्युपादानात्” सा० द० । स्वस्वविषयेभ्य इन्द्रियाणां निवारणरूपे २ प्रत्याहारे, कर्म्मणि ल्युट् । कायजननार्थमुपाद यमाने कार्यान्विते ३ कारणे यथा मृदादि घटादेः स्वर्णादि अल- ङ्कारादेः जननार्थं गृह्यते । तच्च सर्वदा कार्येष्व गतम् । “असदकरण दुपादानग्रहणात् सर्वसम्भवामावात् । शक्तस्य शक्यकरणात् कारणभावाच्च सत् कार्य्यम्” सां० का० “उपादानानि कारणानि तेषां ग्रहणं कार्येण सह स्वम्बन्ध उपादानैः कार्यस्य सखन्धादिति यावत् एतदुक्तं भवति कार्येण संबन्धि कारणं कावस्य जनकं सम्बन्धश्च कार्य- स्यासतो न सम्भवति तस्मात् सत् कार्यमिति” सा० कौ० “उपदाननियमात्” “नकर्म्मण उपादत्वायोगात्” सां० सू० उपादानकारणञ्च कार्य्याभिन्नकारणमिति सांख्या वेदान्ति नश्च मत्यन्ते यथा मृत्तिकादयः घटादिकं प्रति, सुवर्ण्णं कुण्डलादिक प्रति, तन्तवः पटं पति, तत्तत्कार्य्याभिन्नत्वादु- पादानकारणम् । नैयायिकास्तु उपादानकारणं समवायि- कारणतया व्यवह्रियते । “यत्समवेत कार्य्यं भवति ज्ञे- यन्त समवायि जनकं तत” भाषा० तेषांमते उपादान- शब्देनापि तस्य व्यवहारोऽस्त्येव “उपादानस्य चाध्यक्षं प्रवृत्तौ जनकं भवेत्” भाषोक्तेः । तत्तदुपदानगोचर चिकीर्षाकृ तज्ञानाश्रयत्वेन तैः ईश्वरस्य सर्व्वकर्त्तृत्व- त्वाभ्युपगमात् तच्च ईश्वरशब्दे चिन्तामणिग्रन्थे विवृतम् सांख्यमतसिद्धे ४ आध्यात्मिकतुष्टिभेदे च यथाह सा० का० । “आध्यात्मिक्यश्चतस्रः प्रकृत्य पादानकालभाग्याख्याः । बाह्या विषयोपरमात् पञ्च नव तुष्टयोऽभिभवाः” । “या तु प्र कृत्यविवेकख्यातिः सा प्रकृतेमात्रात् मा भूत् सर्व्वस्य सर्व्वदा तत्मात्रस्य सर्व्वान् प्रत्यविशेषात् प्रव्रज्या- यास्तु सा भवति तम्मात् प्रब्रज्यामुपाददीथाः कृतं ते ध्यानाभ्यासेनायुष्मन् । इति उपदेशै या तष्टिः सोपादा- नाख्या नामाम्भ इत्युच्यते’ सां० कौ० । सलिलस्येव अङ्कुरं प्रति प्रव्रज्यायाः माक्षात्कारं प्रति सहकारिकारणत्वेन सलिलमदृशत्वात् सलिलत्वम् । आत्मसाक्षात्काराय च फलार्थि रुपदि ययानतया तस्या उपादानत्वमिति बो- ध्यम् । तेन निर्वृत्तम् ठक् । औपद निक स्वीकारमात्र- जन्येस्वत्वादौ यथां निध्यादौ द्रव्ये ग्रहणमात्रादेव स्वत्व- मुत्पद्यते । उपादानोपादेबभावः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1348-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपादानं, क्ली, (उप + आङ् + दा + ल्युट् ।) स्वस्व- विषयेभ्य इन्द्रियाकर्षणम् । तत्पर्य्यायः । प्रत्याहारः २ । इत्यमरः ॥ (ग्रहणम् । “स्यादात्मणोप्युपादा- नात् एषोपादानलक्षणा” । इति साहित्यदर्पणे १० परिच्छेदः ।) हेतुः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ न्याय- मते ॥ समवायिकारणम् । प्रवृत्तिजनकज्ञानञ्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-262-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपादान" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें