🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:41:19 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

परिवार
parivāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
परिकर (3.3.174) पलंग
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परिवार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कोई ढकनेवाली चीज । परिच्छद । आवरण ।
२. म्यान । नियाम । कोष । तलवार की खोली ।
३. वो लोग जो किसी राजा या रईस की सवारी में उसके पीछे उसे घेरे हुए चलते हैं । परिषद ।
४. वे लोग जो अपने भरण पोषण के लिये किसी विशेष व्यक्ति के आश्रित हों । आश्रित वर्ग । पोष्य जन ।
५. एक ही कुल में उत्पन्न और परस्पर घनिष्ठ संबंध रखनेवाले मनुष्यों का समुदाय । भाई, बेटे आदि और सगे संबंधियों का समुदाय । स्वजनों या आत्मीयों का समुदाय । परिजनसमूह । कुटुंब । कुनबा । खानदान ।
६. एक स्वभाव या धर्म की वस्तुओं का समूह । कुल । उ॰—अमिय मूरिमय चूरन चारू । समन सकल भवरुज परिवारू ।—तुलसी (शब्द॰) ।
परिवार समूह । उ॰—(क) जाति पाँति कुल धर्म बड़ाई । धन बल परिजन गुण चतुराई ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) मेरे जाति पाँति न चहों काहू की जाति पाँति मेरे कोऊ काम को न हौं काहू के काम को ।—तुलसी (शब्द॰) । (ग) वहाँ नहीं है दिन अरु राती । ऊँच न नीच जाति या पाँती ।—कबीर सा॰, पृ॰ ८२३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-वार ˚रण &c. See परि-व्रि.
परि-वार m. (also परी-व्˚) a cover, covering, MBh. (also -क, KātyŚr., Sch.)
surroundings, train, suite, dependants, followers (ifc. [f(आ). ] surrounded by), MBh.; Kāv. &c.
a sheath, scabbard, Śiś.
a hedge round a village, Gal. (cf. परी-व्˚)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (600,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि(री)वारः 1 Train, retinue, attendants or followers collectively; (यानं) अध्यास्य कन्या परिवारशोभि R. 6. 10; 12. 16; ग्रहगणपरिवारो राजमार्गप्रदीपः Mk. 1. 57. --2 A cover, covering. --3 A sheath, scabbard.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0680-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परि(री)वार पु० परिव्रियतेऽसौ अनेन वा परि + वृ--घञ् वा दीर्घः । १ परिजने कुटुम्बादौ रघुः ६ । १०२ खड्गकोषे (णाप) मेदि० भावे घञ् । परिवरणे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4254,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिवारः, पुं, (परिव्रियतेऽनेन । परि + वृ + करणे घञ् ।) परिजनः । (यथा, रघुः । ६ । १० । “मनुष्यवाह्यं चतुरस्रयान- मध्यास्य कन्या परिवारशोभि । [] विवेश मञ्चान्तरराजमार्गं पतिंवरा कॢप्तविवाहवेषा ॥”) खड्गकोषः । परिच्छदः । इति मेदिनी । रे । २८० ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-064-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "परिवार" आता है (20)
परिजन परिवार । आश्रित या पोष्य वर्ग । वे लोग जो अपने भरण पोषण के लिये किसी ए…कुटुंब परिवार । कुनबा । खानदानगृहजन परिवार । कुटुंबकुरमा †पु संज्ञा पुं॰ कुटुंब । परिवारटब्बर † संज्ञा पुं॰ कुटुंब । परिवार । (पंजाब)कुनाबा परिवार । कुटुंबफैमिली परिवारवशवितति परिवारअभिजन कुल । वंशपरिकर पर्यक । पलंमपरीवार खड्गकोष । म्यानपस्त्य गृह । निवास । घरपरिस्पंद काँपने का भाव । कंप । कँप- कँपी ।—बहुत जल्दी जल्दी हिलनात्रिमद मोथा, चीता और बायविडंग इन तीनों चोजों का समूहखटला स्त्रियों के कानों का छेद जिसमें वे बालियाँ बहनती हैंजोरू पत्नी । भार्या । घरवाली । मुहा॰—जोरू का गुलाम = स्त्री का भक्त या उसके…टाबर † संज्ञा पुं॰कबीला जोरूअटब्बर पु ^१ संज्ञा पुं॰ आडंबर । दर्प । उ.—बाँधत पाग अटब्बर की ।—श्रीपति (शब्…भारिमा भरण करने का भाव । भरण पोषण
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें