🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:22:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुटुंब
kuṭuṃba
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुटुंब संज्ञा पुं॰ [सं॰ कुटुम्ब]
१. परिवार । कुनबा । खानदान ।
२. परिवार के प्रति कर्तव्य कर्म (को॰) ।
३. रिश्तेदार । संबंधी (को॰) ।
४. नाम (को॰) ।
५. जाति (को॰) ।
६. समूह (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुटुम्ब n. a household, members of a household, family, ChUp.; Āp.; Mn. &c.
the care of a family, house-keeping (hence metaphorically care or anxiety about anything; ifc. BhP. i, 9, 39)
N. of the second astrological mansion (= अर्थ), VarBṛ.
कुटुम्ब m. n. name, L.
race, L.
a relation (by descent, or by marriage from the mother's side), L.
offspring, progeny, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (288,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुटुंबं, कुटुंबकं 1 A household, a family; उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुंबकं H. 1. 70; Y. 2. 45; Ms. 11. 12, 22; 8. 166. --2 The duties and cares of a family; तदुपहितकुटुंबः R. 7. 71. --बः, --बं 1 A kinsman, a relation by descent or marriage. --2 Offspring, progeny. --3 A name. --4 Race. --5 A group, collection; [] Vikr. 1. 92. --Comp. --कलहः, --हं internal or domestic quarrels. --भरः the burden of the family; भर्त्रा तदर्पितकुटुंबभरेण सार्धम् Ś. 4. 19; ˚चिंतया Pt. 5. 4. --व्यापृत a. (a father) who is provident and attentive to the good of the family.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0407-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुटुम्ब धृतौ चुरा० आत्म० अक० सेट् । कुटम्बयते अचुकु टुम्बत । कुटुम्बः प्रनिकुटुम्बयते ।
कुटुम्ब पु० न० कुटुम्ब--अच् । १ पोष्यवर्गे अमरः २ बान्धवे ३ सन्ततौ ४ नामनि शब्दरत्ना० । “कुटुम्बं बिभूयात् म्रातु र्योविद्यामधिगच्छतः । भागोयवीयस तत्र यदि विद्या- नुपालिनः” दा० भा० स्मृतिः “तस्य भृत्यजनं ज्ञात्वा कुटुम्बांश्च महीपतिः । श्रुतशीले च विज्ञाय वृत्तिं धर्म्म्यां प्रकल्पयेत्” “न निर्हारं स्त्रियः कुर्य्युः कुटुम्बाद्बहुमध्य- गात्” “वैश्यशूद्रावपि प्राप्तौ कुटुम्बेऽतिथिधर्म्मिणौ” मनुः स्वार्थो क । तत्रैव पुंन० “अयं निजः परोवेति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरितानां तु वसुधैव कुटु- म्बकम्” हितो० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2071,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुटुम्ब, क ङ धृत्याम् । इति कविकल्पद्रुमः । (चुरां- आत्मं-अकं-सेट् ।) ओष्ठवर्गशेषोपधः । क ङ कुटुम्बयते । अयं कैश्चिन्न मन्यते । इति दुर्गादासः ॥
कुटुम्बः, पुं, (कुटुम्बयते पालयति । कुटुम्ब + अच । यद्वा कुटुम्ब्यते पाल्यते सम्बध्यते वा । कुटुम्ब + कर्म्मणि घञ् ।) नाम । ज्ञातिः । बान्धवः । सन्ततिः । इति शब्दरत्नावली ॥ पोष्यवर्गः । इत्यमरमाला ॥ (यथा, मनुः । ११ । २२ ॥ “तस्य भृत्यजनं ज्ञात्वा स्वकुटुम्बान्महीपतिः । श्रुतशीले च विज्ञाय वृत्तिं धर्म्यां प्रकल्पयेत्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-137-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुटुंब" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें