🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:31:49 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गृह
gṛha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गृह संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ गृही]
१. घर । मकान । निवासस्थान । आश्रम ।
२. कुटुंब । खानदान । वंश ।
३. पत्नि । गृहिणी (को॰) ।
४. गृहस्थाश्रम (को॰) ।
५. मेषादि राशि (को॰) । यौ॰—गृहविज्ञान = घरेलू जानकारी संबंधी शास्त्रीय ज्ञान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गृह m. an assistant, servant, RV. x, 119, 13
(m. sg. and pl., in later language m. pl. and n. sg.) a house, habitation, home, RV. (मृन्-मय ग्˚, ‘house of earth’, grave, vii, 89, 1), AV. (अधराद् ग्˚, ‘the lower world’, ii, 14, 3) &c.
(ifc. f(आ). , R. i, 5, 9; f(ई). , Pañcat. i, 17, 5)
ifc. with names of gods ‘a temple’ (cf. चण्डिका-, देवता-), of plants ‘a bower’
गृह m. pl. a house as containing several rooms, RV.; AV. &c.
the inhabitants of a house, family, ŚBr. i; BhP. iii, 2, 7; Kathās. xx, 21
domestic or family life, Jātakam.
a wife, Pāṇ. iii, 1, 144, Kāś.
गृह m. a householder, BhP. xi, 8, 9
गृह n. a wife, Pañcat. iii, 7, 13
a sign of the zodiac, VarBṛS. vci, civ
an astrological mansion, VarBṛ. i, iv f.
N. of the 4th astrological mansion, i, 16
a square (in chess or in any similar game), Kād. i, 48; Pāṇ. v, 2, 9, Kaiy.
a name, appellation, L. (cf. अन्ति-, भुमि-, शय्या-, सु)
गृह [cf. Zd. geredha; Got. gards; Lat. hortus.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (361,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गृहं [गृह्यते धर्माचरणाय, ग्रह् गेहार्थे क Tv.] 1 A house, dwelling, habitation, mansion; न गृहं गृहमित्याहुर्गृहिणी गृहमुच्यते Pt. 4. 81, 5. 15; पश्य वानरमूर्खेण सुगृही निर्गृहीकृता Pt. 1. 390. --2 A wife; (the first quotation in 1 is sometimes erroneously cited as an illustration). --3 The life of a householder; न हि सति कुलधुर्ये सूर्यवंश्या गृहाय R. 7. 71, 5. 10; Mv. 4. 28. --4 A sign of the zodiac. --5 A name or appellation. --हाः (m. pl.) 1 A house, dwelling; इमे नो गृहाः Mu. 1; स्फटिकोपलविग्रहा गृहाः शशभृद्भित्तनिरंकभित्तयः N. 2. 74; तत्रागारं धनपतिगृहानुत्तरेणास्मदीयं Me. 75. --2 A wife. --3 The inhabitants of a house, family. --हः Ved. An assistant, or servant. In comp. oft. rendered by ‘domestic,’ ‘household’ or ‘tame’; e. g. ˚कपोतः ‘a tame pigeon’; ˚कार्याणि-कर्माणि ‘household duties’; ˚शकुंतिका ‘tame bird’ U. 1. 45 &c. --Comp. --अक्षः a loophole, eyelet-hole, a round or oblong window. --अधिपः, --ईशः, --ईश्वरः {1} a house-holder. {2} a regent of a sign of the zodiac. --अयनिकः a house-holder. --अर्थः domestic affairs, any household matter; गृहार्थोऽग्निपरिप्क्रिया Ms. 2. 67. --अंभिपालिन् m. a watchman. --अम्लं a kind of sour-gruel --अवग्रहणी the threshold. --अश्मन् m. a flat oblong stone upon which condiments are ground; (Mar. पाटा). --आगत a. one who has come to a house. --(तः) a guest. --आचारः household or domestic business; U. 2. --आरामः, --वाटी, --वाटिका a garden attached to a house. --आशया the betel-tree. --आश्रमः the order of a house-holder, the second stage in the religious life of a Brāhmaṇa; see आश्रम. --आश्रमिन् m. a householder. --उत्पातः any domestic nuisance --उपकरणं a domestic utensil, anything required for household use. --कच्छपः = गृहाश्मन् q. v. --कपोतः --तकः a tame or domestic pigeon. --करणं {1} household affairs. {2} house-building. --कर्तृ m. ‘a house-builder,’ a kind of [] sparrow. --कर्मन् n. {1} household affairs. {2} a domestic rite. ˚करः, ˚कारः, ˚दासः a menial, domestic servant; शंभुस्वयंभुहरयो हरिणेक्षणानां येनाक्रियंत सततं गृहकर्मदासाः Bh. 1. 1. --कलहः domestic feuds, intestine broils. --कारकः a house-builder, mason; Y. 3. 146. --कारिन् m. {1} a housebuilder. {2} a kind of wasp. --कुक्कुटः a domestic cock. --कार्यं household affairs; Ms. 5. 150. --गोधा, --गोधिका the small house-lizard. --चूल्ली a house with two rooms contiguous to each other, but one facing west, the other east. --छिद्रं {1} a family-secret or scandal. {2} family dissensions. --जः, --जातः a slave born in the house. --जनः family, members of a family, especially the wife; Mu. 1. --जालिका deceit, disguise. --ज्ञानिन् (also गृहेज्ञानिन्) ‘wise only in the inside of the house’, inexperienced, stupid, foolish. --तटी a terrace in front of the house. --दाहः setting a house on fire, incendiarism. --दासः a domestic slave. --दीप्तिः f. the splendour or ornament of a house, a virtuous woman. --देवता the goddess of a house; (pl.) a class of household deities. --देहली the threshold of a house; यासां बलिः सपदि मद्गृहदेहलीनां Mk. 1. 9. --नमनं wind. --नाशनः a wild pigeon. --नीडः a sparrow. --पतिः {1} a householder, a man who has entered on the second stage of life, one who, after having completed his studies, is married and settled. {2} a sacrificer. {3} the virtue of a householder; i. e. hospitality. {4} Ved. an epithet of Agni. {5} the maintenance of the sacred and perpetual fire. --पत्नी Ved. ‘the mistress of a house,’ the wife of the householder. --पालः {1} the guardian of a house. {2} a house-dog. --पोतकः the site of a house, the ground on which it stands and which surrounds it. --प्रवेशः a solemn entrance into a house according to prescribed rites. --बभ्रुः a domestic ichneumon. --बलिः a domestic oblation, offering of the remnants of a meal to all creatures, such as animals, supernatural beings, and particularly household deities; Ms. 3. 265. ˚प्रियः a crane. ˚भुज् m. {1} a crow. {2} a sparrow; नीडारंभैगृहबलिभुजामाकुलग्रामचैत्याः [] Me. 23. ˚देवता a deity to whom a domestic oblation is offered. --भंगः {1} one who is driven from his house, an exile. {2} destroying a house. {3} breaking into a house. {4} failure, ruin or destruction of a house, firm &c. --भंजनं {1} breaking down or destroying a house. {2} causing the decay or ruin of a family. --भर्तृ m. the master of a house. --भूमिः f. the site of a house. --भेदिन् a. {1} prying into domestic affairs. {2} causing domestic quarrels. --भोजिन् m. an inmate of the same house, tenant. --मणिः a lamp. --माचिका a bat. --मृगः a dog. --मेघः a multitude of houses. --मेध a. {1} one who performs the domestic rites. {2} connected with the duties of a householder. --(धः) {1} a householder. {2} a domestic sacrifice. --मधिन् m. a householder, a married Brāhmaṇa who has a household; (गृहैर्दारैर्मेधंते संगच्छंते Malli.); प्रजायै गृहमेधिनाम् R. 1. 7; see गृहपति above. --(नी) the wife of a householder, a house-wife. --यंत्रं a stick or other instrument to which, on solemn occasions, flags are fastened; गृहयंत्रपताकाश्रीरपौरादरनिर्मिता Ku. 6. 41. --रंध्रं family-dissensions. --वाटिका, --वाटी a garden attached to a house. --वित्तः the owner of a house. --शुकः a domestic parrot, one kept for pleasure; Amaru. 13. --संवेशकः a house-builder by profession. --स्थः a householder, one who has entered on the stage of a householder; संकटा ह्याहिताग्नीनां प्रत्यवायैर्गृहस्थता U. 1. 9; see गृहपति above and Ms. 3. 68; 6. 90. ˚आश्रमः the life of a householder; see गृहाश्रम. ˚धर्मः the duty of a householder. --स्थूणा the pillar of a house.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0465-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गृह, त् क ङ ग्रहे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त- चुरां-आत्मं-सकं-सेट् ।) सप्तमस्वरी । क ङ, गृहयते । ग्रहो ग्रहणम् । इति दुर्गादासः ॥
गृहं, क्ली, (गृह्णाति धान्यादिकं जीवनार्थं यस्मि- न्निति । ग्रह + “गेहे कः ।” ३ । १ । १४४ । इति कः ।) इष्टकादिरचितवासस्थानम् । घर इति भाषा ॥ (यथा, मनुः । २ । ३४ । “चतुर्थे मासि कर्त्तव्यं शिशोर्निष्क्रमणं गृहात् ॥” अर्द्ध्वर्च्चादित्वादेवायं शब्दो विभाषया पुंसि च वर्त्तते । तत्र बहुवचनान्त एव । यथा, -- “गृहाः पुंसि च भूम्न्येव ।” इत्यमरः ॥ अत- एव मनौ । ४ । २५० । “शय्यां गृहान् कुशान् गन्धानपः पुष्पं मणीन् दधि ॥”) तत्पर्य्यायः । गेहम् २ उदवसितम् ३ वेश्म ४ सद्म ५ निकेतनम् ६ निशान्तम् ७ वस्त्यम् ८ सदनम् ९ भवनम् १० अगारम् ११ मन्दिरम् १२ गृहाः १३ निकाय्यः १४ निलयः १५ आलयः १६ वासः १७ कुटः १८ शाला १९ सभा २० । इत्य- मरः । २ । २ । ४-५ ॥ पस्त्यम् २१ सादनम् २२ आगारम् २३ कुटिः २४ कुटी २५ गेहः २६ निकेतः २७ साला २८ मन्दिरा २९ ओकः ३० । इति भरतः ॥ निवासः ३१ संवासः ३२ आवासः ३३ अधिवासः ३४ निवसतिः ३५ वसतिः ३६ केतनम् ३७ । इति शब्दरत्नावली ॥ गयः ३८ कृदरः ३९ गर्त्तः ४० हर्म्म्यम् ४१ अस्तम् ४२ दुरोणे ४३ नीलम् ४४ दुर्य्याः ४५ [] स्वसराणि ४६ अमा ४७ दमे ४८ कृत्तिः ४९ योनिः ५० शरणम् ५१ वरूथम् ५२ छर्द्दिः ५३ छदिः ५४ छाया ५५ शर्म्म ५६ अज्म् ५७ । इति वेदनिघण्टौ ३ अध्यायः ॥ * ॥ अथ गृहारम्भकालः । “वैशाखश्रावणाषाढमार्गफाल्गुनकार्त्तिकाः । सुप्रशस्ता गृहारम्भे पत्नीपुत्त्रसमृद्धिदाः ॥ शुक्लपक्षे भवेत् सौख्यं कृष्णपक्षे भवेद्भयम् । आदित्यभौमवर्जन्तु सर्व्वे वाराः शुभावहाः ॥ पूर्णिमाद्यष्टमीं यावत् पूर्व्वास्यं वर्जयेद् गृहम् । उत्तरास्यं न कुर्व्वीत नवम्यादिचतुर्द्दशीम् ॥ अमावस्याष्टमीं यावत् पश्चिमास्यं विवर्जयेत् । नवम्यादि तथा याम्यां यावच्छुक्लचतुर्द्दशीम् ॥ वज्रव्याघातशून्ये च व्यतीपातातिगण्डयोः । विष्कुम्भगण्डयोश्चैव गृहारम्भं न कारयेत् ॥ आदित्यद्वयरोहिणी मृगशिरो ज्येष्ठा धनिष्ठो- त्तरा रेवत्याथ मघानुराधहरिभिः शुद्धैः स्वभावा- दिभिः । सौम्यानां दिवसेऽथ गण्डरहिते योगे विरिक्ते तिथौ विष्टित्यक्तदिने वदन्ति मुनयो वेश्मादिकार्य्यं शुभम् ॥ त्रिभिस्त्रिभिर्वेश्मनि कृत्तिकाद्यै- रुच्छेषपुत्त्राप्तिधनानि शोकाः । शत्रोर्भयं राजभयञ्च मृत्युः सुखं प्रवासश्च नव प्रभेदाः ॥ नाशं दिशन्ति मकरालिकुलीरलग्ने मेषे घटे धनुषि कार्म्मसुदीर्घसूत्रम् । कन्याझसे मिथुनके ध्रुवमर्थलाभो ज्योतिर्व्विदः कलससिंहवृषेषु वृद्धिम् ॥” इति युक्तिकल्पतरुः ॥ * ॥ तत्र प्रवेशकालः । “ज्येष्ठापुनर्व्वसूवर्जं गृहारम्भोदितञ्च यत् । तत् सर्व्वं चिन्तयेद्वेश्मप्रवेशे दैवचिन्तकः ॥ हस्तापुष्यपुनर्व्वसूशतभिषाज्येष्ठास्वथो रोहिणी- रेवत्युत्तरविष्णुवातशशभृन्मूलाधनिष्ठासु च । कन्याकुम्भवृषालिसिंहमिथुनस्वर्क्षोदयेऽर्के शुभे- शुक्रेज्येन्दुजशीतरश्मिदिवसे वेश्मप्रवेशः शुभः ॥ कृत्वाग्रतो द्विजवरानथ पूर्णकुम्भं दध्यक्षताम्रदलपुष्पफलोपशोभम् । दत्त्वा हिरण्यवसनञ्च तथा द्विजेभ्यो माङ्गल्यशान्तिनिलयं निलयं विशेत्तु ॥” इति समयप्रदीपः ॥ * ॥ (गृहकरणे समयशुद्धिरुक्ता विश्वकर्म्मप्रकाशे द्वितीयाध्याये यथा, -- “चैत्रे व्याधिमवाप्नोति यो नवं कारयेद्गृहम् । वैशाखे धनरत्नानि ज्यैष्ठे मृत्युं तथैव च ॥ आषाढे भृत्यरत्नानि पशुवर्य्यमवाप्नुयात् । श्रावणे मित्रलाभन्तु हानिं भाद्रपदे तथा ॥ युद्धञ्चैवाश्विने मासि कार्त्तिके धनधान्यकम् । धनवृद्धिं मार्गशीर्ये पौषे तस्करतो भयम् ॥ [] माधे चाग्निभयं विद्याल्लक्ष्मीवृद्धिञ्च फाल्गुने ॥” गृहसंस्थापने मेषादिराशिगतशुभाशु
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गृह" आता है (32)
कुट घर । गृहअगार निवासस्थान । धाम । गृहआवसथ रहने की जगह । गृहशाला घर । गृह । मकानशकृत् विष्ठा । गृहनिवसति निवास । वासस्थान । गृहपस्त्य गृह । निवास । घरगृभ घर । गृहओकस् घर । गृह । दे॰ 'ओक' । यौ॰—वनौकस् दिवौकस्परिस्थान आलय । गृह । वेश्मसंवसन निवास स्थान । गृहबुंदिर गृह । घर । मकानभ्रमंत गृह । मवान । छोटा घरमहाकीर्तन मकान । गृहभोण गृह । घर । मकान । (डिं॰)हौश मकान । घर । गृह । भवनआलयम घर । गृह । मकानमकान गृह । घरबेश्म घर । गृह । निवासस्थानपिट थिएटर में गैलरी के आगे की सीटें या आसनवास अवस्थान । रहना । निवासनिशांत रात्रि का अंत । पिछली रात । रात का चौथा पहरवास्तु शुभ निवासयोग्य स्थान । वह स्थान जिसपर घर उठाया जाय । डीह । विशेष—घर बन…प्रतिश्रय वह स्यान जहाँ यज्ञ होता है । यज्ञशालाधाम महाभारत के अनुसार एक प्रकार के देवतासंक्षय सम्यक् प्रकार से नाश । पूरी तरह बरबादीशर्म दे॰ 'शरम'परिवास ठहरना । टिकना । टिकाव । अवस्थानअगर एक पेड़ जिसकी लकड़ी सुगंधित होती है । ऊदजाग यज्ञ । मखबैत पद्य । श्लोक । शेरगारो गर्व । घमंड । अहंकार । अभिमान
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें