🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:20:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भवन
bhavana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भवन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घर । मकान । उ॰— भवन एक पुनि दीख सुहावा ।— मानस, ५ । ५ ।
२. प्रासाद । महल ।
३. तर्कशास्त्र में भाव ।
४. जन्म । उत्पत्ति ।
५. सत्ता ।
६. छप्पय का एक भेद ।
७. क्षेत्र (को॰) ।
८. स्वभाव । प्रकृति (को॰) ।
९. जन्मपत्रिका । जन्मांग (को॰) ।
१०. श्वान । कुत्ता (को॰) ।
११. स्थान । अधिष्ठान (को॰) । यौ॰—भवनकर = नगरपालिका की ओर से मकानों पर लगाया हुआ कर (अं॰ हाउसटैक्स) । भवनदीर्धिका = भवन के भीतर की वापी । भवनद्वार =प्रवेशद्वार । फाटक । दरवाजा । भवनपति । भवन-भूमि-कर =प्रदेश शासन द्वारा लगाया हुआ एक कर ।
भवन २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ भुवन] जगत् । संसार । उ॰— हरि के जे वल्लभ हैं दुर्लभ भवंन माँझ तिनही की पदरेणु आशा जियकारी है ।— प्रियादास (शब्द॰) ।
भवन ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ भ्रमण] कोल्हू के चारों ओर का वह चक्कर जिसमें बैल घूमते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भवन n. (m. g. अर्धर्चादि) a place of abode, mansion, home, house, palace, dwelling (ifc. f(आ). ), Mn.; MBh. &c.
horoscope, natal star (see भवनेश)
भवन m. N. of a Ṛṣi in the 2nd Manvantara, VP.
a dog, L.
भवन n. coming into existence, birth, production, Kap., Sch.; Kāś. on Pāṇ. i, 4, 31
a site, receptacle (ifc.), Pañcat.
the place where anything grows (ifc. = field, cf. शालि-भ्˚)
= भुवन, water, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (749,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भवनं [भू-आधारे ल्युट्] 1 Being, existence. --2 Production, birth. --3 An abode, residence, dwelling, mansion; अथवा भवनप्रत्ययात् प्रविष्टोस्मि Mk. 3, Me. 32. --4 A site, abode, receptacle; as in अविनयभवनं Pt. 1. 191. --5 A building. --6 A field. --7 Nature. --Comp. --उदरं the interior of a house. --पतिः, --स्वामिन् m. the lord of the house, a pater [] familias.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0810-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भवन न० भ--आधारे ल्युट् । १ गृहे अमरः भावे ल्युट् । २ भावे ३ जन्मनि ४ सत्तायाञ्च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4646,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भवनं, क्ली, (भवत्यस्मिन्निति । भू + अधिकरणे ल्युट् ।) गृहम् । (यथा, मनौ । ११ । १८ । “स त्वप्सु तं घटं प्रास्य प्रविश्य भवनं स्वकम् ॥” प्रासादः । यथा, महाभारते । ३ । ५४ । १३ । “देवराजस्य भवनं विविशाते सुपूजितौ ॥” भू + भावे ल्युट् ।) भावः । इति मेदिनी ॥ (यथा, “ननु प्रागसतो घटस्य भवनं दृश्यते ॥” इति तार्किकाः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-487-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भवन" आता है (16)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें