🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:55:31 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परिवार

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

परिवार

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

परिवार

अर्थ: नौकर-चाकर, अनुचर वर्ग, टहलुए, अनुयायी

व्युत्पत्ति: परिव्रियते अनेन- परि + वृ + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. परिवार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — परिवार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापरिवारःपरिवारौपरिवाराः
द्वितीयापरिवारम्परिवारौपरिवारान्
तृतीयापरिवारेणपरिवाराभ्याम्परिवारैः
चतुर्थीपरिवारायपरिवाराभ्याम्परिवारेभ्यः
पञ्चमीपरिवारात् / परिवाराद्परिवाराभ्याम्परिवारेभ्यः
षष्ठीपरिवारस्यपरिवारयोःपरिवाराणाम्
सप्तमीपरिवारेपरिवारयोःपरिवारेषु
सम्बोधनहे परिवारहे परिवारौहे परिवाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — परिवार
परिवार
parivāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
परिकर (3.3.174) पलंग
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परिवार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कोई ढकनेवाली चीज । परिच्छद । आवरण ।
२. म्यान । नियाम । कोष । तलवार की खोली ।
३. वो लोग जो किसी राजा या रईस की सवारी में उसके पीछे उसे घेरे हुए चलते हैं । परिषद ।
४. वे लोग जो अपने भरण पोषण के लिये किसी विशेष व्यक्ति के आश्रित हों । आश्रित वर्ग । पोष्य जन ।
५. एक ही कुल में उत्पन्न और परस्पर घनिष्ठ संबंध रखनेवाले मनुष्यों का समुदाय । भाई, बेटे आदि और सगे संबंधियों का समुदाय । स्वजनों या आत्मीयों का समुदाय । परिजनसमूह । कुटुंब । कुनबा । खानदान ।
६. एक स्वभाव या धर्म की वस्तुओं का समूह । कुल । उ॰—अमिय मूरिमय चूरन चारू । समन सकल भवरुज परिवारू ।—तुलसी (शब्द॰) ।
परिवार समूह । उ॰—(क) जाति पाँति कुल धर्म बड़ाई । धन बल परिजन गुण चतुराई ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) मेरे जाति पाँति न चहों काहू की जाति पाँति मेरे कोऊ काम को न हौं काहू के काम को ।—तुलसी (शब्द॰) । (ग) वहाँ नहीं है दिन अरु राती । ऊँच न नीच जाति या पाँती ।—कबीर सा॰, पृ॰ ८२३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-वार ˚रण &c. See परि-व्रि.
परि-वार m. (also परी-व्˚) a cover, covering, MBh. (also -क, KātyŚr., Sch.)
surroundings, train, suite, dependants, followers (ifc. [f(आ). ] surrounded by), MBh.; Kāv. &c.
a sheath, scabbard, Śiś.
a hedge round a village, Gal. (cf. परी-व्˚)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (600,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि(री)वारः 1 Train, retinue, attendants or followers collectively; (यानं) अध्यास्य कन्या परिवारशोभि R. 6. 10; 12. 16; ग्रहगणपरिवारो राजमार्गप्रदीपः Mk. 1. 57. --2 A cover, covering. --3 A sheath, scabbard.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0680-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परि(री)वार पु० परिव्रियतेऽसौ अनेन वा परि + वृ--घञ् वा दीर्घः । १ परिजने कुटुम्बादौ रघुः ६ । १०२ खड्गकोषे (णाप) मेदि० भावे घञ् । परिवरणे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4254,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिवारः, पुं, (परिव्रियतेऽनेन । परि + वृ + करणे घञ् ।) परिजनः । (यथा, रघुः । ६ । १० । “मनुष्यवाह्यं चतुरस्रयान- मध्यास्य कन्या परिवारशोभि । [] विवेश मञ्चान्तरराजमार्गं पतिंवरा कॢप्तविवाहवेषा ॥”) खड्गकोषः । परिच्छदः । इति मेदिनी । रे । २८० ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-064-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "परिवार" आता है (20)
परिजन परिवार । आश्रित या पोष्य वर्ग । वे लोग जो अपने भरण पोषण के लिये किसी ए…कुटुंब परिवार । कुनबा । खानदानगृहजन परिवार । कुटुंबकुरमा †पु संज्ञा पुं॰ कुटुंब । परिवारटब्बर † संज्ञा पुं॰ कुटुंब । परिवार । (पंजाब)कुनाबा परिवार । कुटुंबफैमिली परिवारवशवितति परिवारअभिजन कुल । वंशपरिकर पर्यक । पलंमपरीवार खड्गकोष । म्यानपस्त्य गृह । निवास । घरपरिस्पंद काँपने का भाव । कंप । कँप- कँपी ।—बहुत जल्दी जल्दी हिलनात्रिमद मोथा, चीता और बायविडंग इन तीनों चोजों का समूहखटला स्त्रियों के कानों का छेद जिसमें वे बालियाँ बहनती हैंजोरू पत्नी । भार्या । घरवाली । मुहा॰—जोरू का गुलाम = स्त्री का भक्त या उसके…टाबर † संज्ञा पुं॰कबीला जोरूअटब्बर पु ^१ संज्ञा पुं॰ आडंबर । दर्प । उ.—बाँधत पाग अटब्बर की ।—श्रीपति (शब्…भारिमा भरण करने का भाव । भरण पोषण

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
परिवारपरिवार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

परिवार 📚 ➤ नौकर-चाकर, अनुचर वर्ग, टहलुए, अनुयायी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
परिवार 📚कोई ढकनेवाली चीज । परिच्छद । आवरण🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
परिवार
मात्रा (३.३.१८६) — सामग्री, थोड़ा, परिमाण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • परिवार: परिव्रियते अनेन- परि + वृ + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें