🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:53:09 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अभिजन
abhijana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभिजन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कुल । वंश ।
२. परिवार ।
३. जन्मभूमि । वह स्थान जहाँ अपना तथा पिता, पितामह आदि का जन्म हुआ हो ।
४. वह जो घर में सबसे बड़ा हो । घर का अगुप्रा । कुल में श्रेष्ठ व्यक्ति ।
५. ख्याति । कीर्ति ।
६. परिजन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभि-जन m. family, race
descendants
ancestors
noble descent
the head or ornament of a family, L.
native country, Pāṇ. iv, 3, 90
fame, notoriety, Rājat. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (62,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभिजनः 1 (a) A family, race, lineage; कलहंसकादभिजनं ज्ञात्वा Māl. 8; नाभिजनमीक्षते K. 104; Mu. 6. 6; Ms. 4. 18; Dk. 135, 170; U. 4. (b) Birth, extraction, descent; तुल्याभजिनेषु भूमिभरेषु (धरेषु?) राज्ञां वृत्तिः M. 1; Ms. 1. 100; Y. 1. 123. --2 High or noble descent, noble birth or family; स्तुतं तन्माहात्म्यं यदभिजनतो यच्च गुणतः Māl. 2. 13; शीलं शौलतटात्पतत्वभिजनः संदह्यतां वह्निना Bh. 2. 39; M. 5. --3 Forefathers, ancestors; अभिजनाः पूर्वे बांधवाः Kāśī. on P. IV. 3. 90; also descendants. --4 Native country, motherland, ancestral abode (opp. निवास); cf. Sk. on P. IV. 3. 90: --यत्र स्वयं वसति स निवासः (यत्र संप्रति उष्यते Mbh.); यत्र पूर्वैरुषितं सोऽभिजनः इति विवेकः. --5 Fame, celebrity. --6 The head or ornament of a family; यद्विद्वानपि तादृशेप्यभिजने धर्म्यात्पथो विच्युतः Mv. 1. 33. --7 Attendants, retinue (= परिजन q. v.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0128-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिजन पु० अभिजायतेऽस्मिन् जन + आधारे--घञ् अवृद्धिः । १ कुले, “म परिचयं रक्षति नाभिजनमीक्षते” काद० । “वयसः कर्मणोऽर्थस्य श्रुतस्याभिजनस्य च वेशवाग्बुद्धि- सारूप्यमाचरन् विचरेदिह” मनुः । २ जन्मभूमौ, [] अभिमतः पित्रादीनां जनोजन्मस्थानम् । ३ पित्रा- दिभिरध्युषिते स्थाने “अभिजनश्च” पा० “अभिजनी- नाम यत्र पूर्व्वैरुषितम्” भाष्यम् । अभिमतोजनः श्रेष्ठत्वात् प्रा० स० । ४ कलश्रेष्ठे अभि + जन--भावे घञ् । उत्कृष्ट- स्थानजतया ५ अभिमतोत्पत्तौ “श्रैष्ठ्येनाभिजनेनेदं सर्वं वै ब्राह्मणोऽर्हति” मनुः ब्रह्ममुखोद्भवत्वेनाभिजनेन श्रेष्ठ- तया” कुल्लू० । अभिजायते सत्पुरुषोभवति येन करणे घञ् । ६ कार्त्तौ “यावत् कीर्त्तिर्हि लोकेषु तावत् पुरुष उच्यते” इत्युक्तेः कीर्त्त्यैव सफलजन्मत्वात्तस्यास्तथात्वम् । अभिजनादागतः अण् । आभिजनः वंशसंबन्धादागते, त्रि० “तां पार्व्वतीत्याभिजनेन नान्ना” कु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0287-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिजनः, पुं, (अभिजायतेऽत्र, अभि + जन् + आधारे घञ्, वृद्ध्यभावः ।) ख्यातिः । जन्मभूमिः । कुलश्रेष्ठः । वंशः । इति मेदिनी ॥ (अन्वयः । “अभिजनतपोविद्यावीर्य्यक्रियातिशयैर्निजैः” । इति महावीरचरिते । “कथं दशरथाज्जातः शुद्धाभिजनकर्म्मणः” । इति रामायणे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-073-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें