🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:08:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुल
kula
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
एक जाति वालों का समूह (2.5.44)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वंश । घराना । खानदान । यौ॰—कुलकानि । कुलपति । कुलकलंक । कुलाँगार । कुलतिलक । कुलभूषण । कुलकंटक, आदि । मुहा॰—कुल बखानना (१) वंशविरुदावली वर्णन करना (२) बहुत गालियाँ देना ।
२. जाति ।
३. समूह । समुदाय । झुंड । जैसे—कविकुलभूषण । कविकुलतिलक आदि ।
४. भवन । घर । मकान । जैसे— गुरुकुल, ऋषिकुल आदि ।
५. तंत्र के अनुसार प्रकृति, काल, आकाश, जल, तेज, वायु आदि पदार्थ ।
६. वाम मार्ग । कौल धर्म ।
७. संगीत में एक ताल जिसमें इस प्रकार १५ मात्राएँ होती हैं—द्रुत, लघुद्रुत, लघु, द्रुत, लघु द्रुत, द्रुत, द्रुत लघु, द्रुत, द्रुत, द्रुत, द्रुत और लघु ।
८. स्मृति के अनुसार व्यापारियों या कारीगरों का संघ । श्रेणी । कंपनी ।
९. कौटिल्य के अनुसार शासन करनेवाले उच्च कुल के लोगों का मंडल । कुलीनतंत्र राज्य ।
१०. देह । शरीर (को॰) ।
११. अगला भाग । आगे का हिस्सा (को॰) ।
१२. एक प्रकार का नीला पत्थर [को॰] ।
१३. गोत्र (को॰) ।
१४. नगर । जनपद (को॰) ।
१५. तंत्र के अनुसार कुंडलिनी शक्ति जो मूलाधार चक्र में है (को॰) ।
कुल २ वि॰ [अ॰] समस्त । सब । सारा । पूरा । तमास । यौ॰—कुल जमा = (१) सब मिलाकर । (२) केवल । मात्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुल अम्, n. (ifc. f(आ). ) a herd, troop, flock, assemblage, multitude, number, &c. (of quadrupeds, birds, insects, &c., or of inanimate objects, e.g. गो-कुल, a herd of cows, R. &c.; महिषीक्˚, a herd of female buffaloes, Ṛtus.; अलि-क्˚, a swarm of bees, Śiś.; Gīt. &c.; अलक-क्˚, a multitude of curls, BhP.)
a race, family, community, tribe, caste, set, company (e.g. ब्राह्मण-क्˚, the caste of the Brāhmans, BhP.; पदातीनां कुल, infantry, Rājat. v, 247)
(ifc. with a gen. sg.) a lot, gang (e.g. चौरस्य-क्˚, a gang of thieves), Pāṇ. vi, 3, 21, Kāś.
the residence of a family, seat of a community, inhabited country (as much ground as can be ploughed by two ploughs each drawn by six bulls Comm. on Mn. vii, 119)
a house, abode, MBh.
a noble or eminent family or race, Mn.; MBh. &c.
high station (in comp. ‘chief, principal’, cf. कुल-गिरि, &c.)
the body, L.
the front, forepart, W.
a blue stone, L.
(with Śāktas) N. of Śakti and of the rites observed in her worship (cf. कौल)
= कुल-नक्षत्र, q.v., Tantras.
कुल (अस्), m. the chief of a corporation or guild, L.
= कुल-वार, q.v., Tantras.
N. of a man, R. vii, 43, 2
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (294,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुलं 1 A race, family; निदानमिक्ष्वाकुकुलस्य संततेः R. 3. 1. --2 The residence of a family, a seat, house, an abode; वसन्नृषिकुलेषु सः R. 12. 25. --3 A high or noble family, noble descent; कुले जन्म Pt. 5. 2; कुलशीलसमन्वितः Ms. 7. 54, 62; so कुलजा, कुलकन्यका &c. --4 A herd, troop, flock; collection, multitude; मृगकुलं रोमंथमभ्यस्यतु Ś. 2. 6; U. 2. 9; अलिकुलसंकुल Gīt. 1; Śi. 9. 71; so गो˚, कृमि˚, महिषी˚ &c. --5 A lot, gang, band (in a bad sense). --6 A country. --7 The body. --8 The front or fore part. --9 A tribe, caste, community. --10 A blue stone. --लः The head of a guild or corporation. --Comp. [] --अकुल a. {1} of a mixed character or origin. {2} middling. ˚तिथिः m. f. the second, sixth, and the tenth lunar days of a fort-night in a month. ˚वारः Wednesday. --अंकुरः the scion of a family; Ś. 7. 19. --अंगना a respectable or high-born (chaste) woman. --अंगारः a man who ruins his family; Pt. 4. --अचलः, --अद्रिः, --पर्वतः, --शैलः a principal mountain, one of a class of seven mountains which are supposed to exist in each division of the continent; their names are: --महेंद्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः । विंध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः ॥. --अन्वित a. born in a noble family. --अभिमानः family pride. --आचारः, --कर्मन्, n. --धर्मः a duty or custom peculiar to a family or caste. --आचार्यः, --गुरुः {1} a family-priest or teacher. {2} a genealogist1. --आधारकः a son. --आलंबिन् a. maintaining a family. --ईश्वरः {1} the chief of a family. {2} N. of Śiva. --(रा) N. of Durgā. --उत्कट a. high-born. --(टः) a horse of a good breed. --उत्पन्न, --उद्गत, --उद्भव a. sprung from a noble family, high-born. --उद्वहः the head or perpetuator of a family; see उद्वह. --उपदेशः a family name. --कज्जलः one who is a disgrace to his family. --कंटकः one who is a thorn or trouble to his family. --कन्यका, --कन्या a girl of high birth; विशुद्धमुग्धः कुलकन्यकाजनः Māl. 7. 1; गृहे गृहे पुरुषाः कुलकन्यकाः समुद्वहंति Māl. 7. --करः --कर्तृ m. the founder of a family. --कलंकः one who is a disgrace to his family. --क्षयः {1} ruin of a family. {2} extinction of a family. --गिरिः, --भूभृत् m., --पर्वतः, --शैलः see कुलाचल above. --घ्न a. ruining a family; दोषैरेतैः कुलघ्नानां Bg. 1. 43. --ज, --जात a. {1} well-born, of high birth. {2} ancestral, hereditary; Ki. 1. 31 (used in both senses). --जनः a high-born or distinguished person. --तंतुः one who continues or perpetuates a family. --तिथिः m. f. an important lunar day, viz:--the 4th, 8th, 12th or 14th of a lunar fort-night. --तिलकः the glory of a family, one who does honour to his family. --दीपः, --दीपकः the glory of a family. --दुहितृ f. see कुलकन्या. --देवता a tutelary deity; the guardian deity of a [] family; Ku. 7. 27. --धन a. one whose wealth is the preservation of the good name of the family; U. 1. 14. --(नं) the dearest and most valued treasure of the family; U. 7. 6. --धर्मः a family custom, a duty or custom peculiar to a family; उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन Bg. 1. 44; Ms. 1. 118; 8. 14. --धारकः a son. --धुर्यः (a son) able to support a family, a grown up son; न हि सति कुलधुर्ये सूर्यवंश्या गृहाय R. 7. 71. --नंदन a. gladdening or doing honour to a family. --नायिका a girl worshipped at the celebration of the orgies of the left-hand Śāktas. --नारी a high bred and virtuous woman. --नाशः {1} ruin or extinction of a family. {2} an apostate, reprobate, outcast. {3} a camel. --परंपरा the series of generations comprising a race. --पतिः {1} the head or chief of a family. {2} a sage who feeds and teaches 10,000 pupils; thus defined: --मुनीनां दशसाहस्रं योऽ न्नदानादिपोषणात् । अध्यापयति विप्रर्षिरसौ कुलपतिः स्मृतः ॥; अपि नाम कुलपतेरियमसवर्णक्षेत्रसंभवा स्यात् Ś. 1; R. 1. 95; U. 3. 48. --पांसुका a woman disgracing her family, an unchaste woman. --पालिः, --पालिका, --पाली f. a chaste, or high-born woman. --पुत्रः a nobly-born youth; इह सर्वस्वफलिनः कुलपुत्रमहाद्रुमाः Mk. 4. 10. --पुरुषः {1} a respectable or high-born man; कश्चुंबति कुलपुरुषो वेश्याधरपल्लवं मनोज्ञमपि Bh. 1. 92. {2} an ancestor. --पूर्वगः an ancestor. --भार्या a virtuous wife. --भृत्या the nursing of a pregnant woman. --मर्यादा family honor or respectability. --मार्गः a family custom, the best way or the way of honesty. --योषित्, --वधू f. a woman of good family and character. --वारः a principal day; (i. e. Tuesday and Friday). --विद्या {1} knowledge handed down in a family, traditional knowledge. {2} one of the three आन्वीक्षिकी lores. --विप्रः a family-priest. --वृद्धः an old and experienced member of a family. --व्रतः, --तं a family vow; गलितवयसामिक्ष्वाकूणामिदं हि कुलव्रतं R. 3. 70; विश्वस्मिन्नधुनाऽन्यः कुलव्रतं पालयिष्यति कः Bv. 1. 13. --श्रेष्ठिन् a. well-born, of a good family. (--m.) {1} the chief of a family or a guild. {2} an artisan of noble birth. --संख्या {1} [] familyrespectability. {2} inclusion among respectable families; Ms. 3. 66. --संततिः f. posterity, descendants, continuation of a lineage; Ms. 5. 159. --संभव a. of a respectable family. --सेवकः an excellent servant. --स्त्री a woman of good family, a noble woman; अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यंति कुलस्त्रियः Bg. 1. 41. --स्थितिः f. {1} antiquity or prosperity of a family. {2} family observance or custom; U. 5. 23. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar on 20210122. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/48.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0412-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुल ज बन्धौ । संहतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं-अकं-क्वचित् सकं सेट् । ज्वलादिः ।) ज कोलः कुलः । कोलति कुलीनः सर्व्वेषां बन्धुः स्यादित्यर्थः । संहती राशीकरणमिति चतुर्भुजः ॥ केचित्तु संहतिस्थाने संख्यानं पठित्वा कोलति कुलालः गणयति इत्यर्थः इत्याहुः । संस्त्यानं पठित्वा संस्त्यानं उपचयः । इति रामः ॥ अन्ये तु बन्धुषु ज्ञातिषु वर्त्तमानोऽयं अन्यत्रास्य न प्रयोगः । गडि गण्डे इतिवदित्याहुः । इति दुर्गादासः ॥
कुलं, क्ली, (कुल् + “इगुपधेति” । ३ । १ । १३५ । कः ।) वंशः । (यथा, रघौ । १६ । ८६ । “इत्यूचिवानुपहृताभरणः क्षितीशं श्लाघ्यो भवान् स्वजन इत्यनुभाषितारम् । संयोजयां विधिवदास समेतबन्धुः कन्यामयेन कुमुदः कुलभूषणेन” ॥ तस्य लक्षणं यथा, शिष्टोक्तौ । “आचारो विनयो विद्या प्रतिष्ठा तीर्थदर्शनम् । निष्ठा वृत्तिस्तपो दानं नवधा कुललक्षणम्” ॥) तन्नाशकारणं यथा । “गोभिश्च दैवतैर्विप्रकृष्या राजोपसेवया । कुलान्यकुलतां यान्ति यानि हीनानि वृत्ततः ॥ कुविवाहः क्रियालोपैर्वेदानध्ययनेन च । कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण वै ॥ अनृतात् पारदार्य्याच्च तथाऽभक्षस्य भक्षणात् । अश्रौतधर्म्माचरणात् क्षिप्रं नश्यति वै कुलम् ॥ अश्रोत्रिये वै वेदानां वृषलेषु तथैव च । विहिताचारहीनेषु क्षिप्रं नश्यति वै कुलम्” ॥ इति कूर्म्मपुराणे उपरिभागे १५ अध्यायः ॥ सजातीयगणः । इत्यमरः । २ । ७ । १ ॥ (कुं भूमिं लाति गृह्णाति । ला + कः ।) जनपदः । गृहम् । (कौ भूमौ जीयते । अन्येभ्योपीति डः ।) शरीरम् । इति मेदिनी ॥ अग्रम् । इति महाभारतम् ॥ (मध्यम-हलद्वयेन यावती भूमिः कृष्यते तावतो भूमिः । यथा, मनुः । ७ । १११ । [] “दशी कुलन्तु भुञ्जीत विंशी पञ्चकुलानि च” ॥)
कुलः, पुं, (कुल् + कः ।) कुलिकः । शिल्पिकुल- प्रधानः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-152-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुल" आता है (49)
सकल सब । सर्व । समस्त । कुलसर्व सारा । सब । समस्त । तमाम । कुल । यौ॰—सर्पकांचन = पूरा सोने का बना हुआ …अभिजन कुल । वंशसमग्र समस्त । कुल । पूरा । सब । जैसे,—उसे समग्र लघुकौमुदी कंठ हैसमस्त सब । कुल । समग्र । जैसे,—(क) उन्हें समस्त रामायण कंठ है । (ख) इस समय स…अन्ववाय जाति । वंश । कुलसर्वक सब समस्त । पूरा । तमाम । कुल । समग्रसाग्र समस्त । कुल । सबसब जितने हों, वे कुल । समस्त । जैसे,—(क) इतना सुनते ही सब लोग वहाँ से चले…गोत कुल । वंश । खानदानजमा जो एक स्थान पर संग्रह किया गया हो । एकत्र । इकट्ठा । मुहा॰—कुल जमा या …बंस कुल । खानदानसलग † वि॰ पूरा का पूरा । कुल । समग्र । जो टूटा न होअनवय पु संज्ञा पुं॰ वंश । कुल । खानदानतमाम पूरा । संपूर्ण । कुल । सारा । बिल्कुल । जैसे,—(क) दो ही बरस में तमाम र…सगरा † ^१ वि॰ सब । तमाम । पूरा समग्र । सकल । कुलसगला ‡ वि॰ सब । सगस्त । कुलसबरा पु संज्ञा पुं॰ सब । कुल । तमामअविजन पु संज्ञा पुं॰ अभिजन । कुल । वंशइजमाल कुल । समष्टिकामिल पूरा । पूर्ण । सब । कुल । समूचाघराना [हिं॰ घर + आना (प्रत्य॰) खानदान । वंश । कुल । जैसे,—वह अच्छे घराने का …जतारा † संज्ञा पुं॰ वंश । खानदान । कुल । जाति । घरानाजुमला सब । कुल । सबके सबसमदाय समस्त । सब । कुलसमुचा समग्र । संपूर्ण । सब का सब । कुलप्रसख्या सब संख्याओं का योग । जोड । कुल । मीजान । टोटलसम समान । तुल्य । बराबरअनूक गत जन्म । पुर्व जन्मधर्म किसी वस्तु या व्याक्ति की वह वृत्ति जो उसमें सदा रहे, उससे कभी अलग न ह…निधन नाशसमंत सीमा । प्रांत । किनारा । सिराअन्वय परस्पर । तारतम्यआस्पद स्थानयावत् जितना । विशेष— यह तावत् के साथ और उसले पहले आता हैसंतान बालबच्चे । लड़के बाले । संतति । औलादसाध्य सम । (९) प्राप्ति सम । (१०) अप्राप्ति सम । (११) प्रसंग सम । (१२) प्रति…पस्त्य गृह । निवास । घरसगोत्र एक गोत्र के लोग । सजातीयविश् वह जिसने जन्म मिला हो । प्रजाप्रजातंतु संतान । औलादआखा झीने कपड़े से मढ़ा हुआ एक मेड़रेदार बरतन जिसमें मोटे आटे को रखकर चालने…जुज कागज के ८ पुष्ठों या १६ पुष्ठों का समूह । एक फारम । यौ॰— जुजबंदीझार पु † ^१ वि॰टाट सन या पटुए की रस्सियों का बना हुआ मोटा खुरदुरा कपड़ा जो बिछाने, परदा ड…साइर चक्रमणशील । घूमने फिरनेवालाअवयवी जिसके और बहुत से अवयव हों । अंगीहड्डी अट्ठि (संस्कृत कोशों का 'हड्ड' शब्द देशभाषा से ही लिया जान पड़ता है; ह…खानदान
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें