🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:20:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

साध्य
sādhya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
आदित्य, विश्वेदेव, वसु, तुषित, आभास्वर, अनिल (मरुत्), महाराजिक, साध्य (1.1.10) आदित्य · विश्वेदेव · वसु · तुषित · आभास्वर · अनिल · महाराजिक · रुद्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
साध्य सम । (९) प्राप्ति सम । (१०) अप्राप्ति सम । (११) प्रसंग सम । (१२) प्रतिद्यष्टांत सम । (१३) अनुत्पत्ति सन । (१४) संशय सम । (१५) प्रकरण सम । (१६) हेतु सम । (१७) अर्थापित्ति सम । (१८) अविशेष सम । (१९) उपपत्ति सम । (२०) उपलब्धि सम । (२१) अनुपलब्धि सम । (२२) नित्य सम । (२३) अनित्य सम, और (२४) कार्य सम ।
५. वर्ण ।
६. कुल । वंश ।
७. गोत्र ।
८. जन्म ।
९. आमलकी । छोटा आँवला ।
१०. सामान्य । साधारण । आम ।
११. चमेली ।
१२. जावित्री ।
१३. जायफल । जातीफल ।
१४. वह पद्य जिसके चरणों में मात्राओं का नियम हो । मात्रिक छंद ।
साध्य १ वि॰ [सं॰]
१. सिद्ध करने योग्य । साधनीय ।
२. जो सिद्ध हो सके । पूरा हो सकने के योग्य । जैसे,—यह कार्य साध्य नहीं जान पड़ता ।
३. सहज । सरल । आसान ।
४. जो प्रमाणित करना हो । जिसे साबित करना हो ।
५. प्रतिकार करने के योग्य । शोधनीय ।
६. जानने के योग्य ।
७. (चिकित्सा आद ि द्वारा) ठीक करने योग्य । चिकित्स्य । उ॰—साध्य बीमारी भी दो प्रकार की है ।—शार्ङ्गधर॰, पृ॰ ५६ ।
८. प्राप्त करने योग्य । विजेतव्य (को॰) ।
१०. प्रयोक्तव्य । जो प्रयुक्त करने योग्य हो ।
११. विध्वस्त, समाप्त या नष्ट करने योग्य [को॰] ।
साध्य २ संज्ञा पुं॰
१. एक प्रकार के गणदेवता जिनकी संख्या बारह है और जिनके नाम इस प्रकार हैं—मन, मंता, प्राण, नर, अपान, वीर्यवान्, विनिर्भय, नय, दंस, नारायण, वृष और प्रमुंच । शारदीय नवरात्र में इन गणों के पूजन का विधान है ।
२. देवता ।
३. ज्योतिष में विष्कंभ आदि सताइस योगों में से इक्कीसवाँ योग जो बहुत शुभ माना जाता है । विशेष—कहते हैं इस योग मे जो काम किया जाता है, वह भलीभाँति सिद्ध होता है । जो बालक इस योग में जन्म लेता है वह असाध्य कार्य भी सहज में कर लेता है और बहुत वीर, धीर, बुद्धिमान् तथा विनयशील होता है ।
४. तंत्र के अनुसार गुरु से लिए जानेवाले चार प्रकार के मंत्रों में से एक प्रकार का मंत्र ।
५. न्याय वैशेषिक दर्शन में वह पदार्थ जिसका अनुमान किया जाय । जैसे,—पर्वत से धूआँ निकलता है, अत: वहाँ अग्नि है । इसमें 'अग्नि' साध्य है ।
६. कार्य करने की शक्ति । सामर्थ्य । जैसे,—यह काम हमारे साध्य के बाहर है ।
७. परिपूर्णता । पूर्ति (को॰) ।
८. चाँदी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
साध्य mfn. to be subdued or mastered or won or managed, conquerable, amenable, MBh.; R. &c.
to be summoned or conjured up, L.
to be set to rights, to be treated or healed or cured, Suśr.; MBh.; Kathās.
to be formed (grammatically), Vop.
to be cultivated or perfected, Kāv.
to be accomplished or fulfilled or brought about or effected or attained, practicable, feasible, attainable, Mn.; MBh. &c.
being effected or brought about, taking place, Kāś.
to be prepared or cooked, Car.
to be inferred or concluded, Sarvad.; Bhāṣāp.; Kpr.
to be proved or demonstrated, Ragh.; Sāh.
to be found out by calculation, VarBṛS.; Gaṇit.
to be killed or destroyed, MW.
relating to the Sādhyas (see below), MBh.; BhP.
साध्य m. (pl.) ‘they that are to be propitiated’, N. of a class of celestial beings (belonging to the गण-देवता, q.v., sometimes mentioned in the Veda [see, RV. x, 90, 16]; in the ŚBr. their world is said to be above the sphere of the gods; according to Yāska [Nir. xii, 41] their locality is the Bhuvarloka or middle region between the earth and sun; in Mn. i, 22, the Sādhyas are described as created after the gods with natures exquisitely refined, and in iii, 195, as children of the Soma-sads, sons of Virāj; in the Purāṇas they are sons of Sādhyā, and their number is variously twelve or seventeen; in the later mythology they seem to be superseded by the Siddhas See सिद्ध; and their names are Manas, Mantṛ, Prāṇa, Nara, Pāna, Vinirbhaya, Naya, Daṃśa, Nārāyaṇa, Vṛṣa, Prabhu), RV. &c. &c.
the god of love, L.
N. of a Vedic Ṛṣi, IndSt.
of the 21st astronomical Yoga, L.
साध्य (अम्), n. accomplishment, perfection, W.
an object to be accomplished, thing to be proved or established, matter in debate, ib.
(in logic) the major term in a syllogism, ib.
silver, L.
N. of a Sāman, ĀrṣBr.
साध्य &c. See col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1202,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
साध्य a. [साध्-णिच् यत्] 1 To be effected or accomplished, to be brought about; साध्ये सिद्धिर्विधीयतां H. 2. 15. --2 Feasible, practicable, attainable. --3 To be proved or demonstrated; आप्तवागनुमानाभ्यां साध्यं त्वां प्रति का कथा R. 10. 28. --4 To be established or made good. --5 To be inferred or concluded; अनुमानं तदुक्तं यत्साध्यसाधनयोर्वचः K. P. 10. --6 To be conquered or subdued, conquerable; Ku. 3. 15, Pt. 3. 27. --7 Curable. --8 To be killed or destroyed. --ध्यः 1 A particular class of celestial beings; cf. Ms. 1. 22, 3. 195. --2 A deity in general. --3 N. of a Mantra. --ध्यं 1 Accomplishment, perfection. --2 The thing to be proved or established, the matter at issue. --3 (In logic) The predicate of a proposition, the major term in a syllogism; साध्ये निश्चितमन्वयेन घटितं…… &c. ; यत्साध्यं स्वयमेव तुल्यमुभयोः पक्षे विरुद्धं च यत् Mu. 5. 10. --Comp. --अभावः the absence of the major term. --ऋषिः an epithet of Śiva. --पक्षः the plaint in a law-suit. --सिद्धिः f. {1} accomplishment. {2} conclusion. ˚पादः judgment, decision.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1115-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
साध्य पु० सिध--णिच्--यत् । “मनोमन्ता तथा प्राणो भरो- ऽपानश्च वीर्य्यवान् । निर्मयो नरकश्चैव दंशो नारायणो वृषः । प्रभुश्चेति समाख्याताः साध्या द्वादश देवताः” इत्युक्ते द्वादशसंख्यके १ गणदेवताभेदे ज्यो० उक्ते विष्क- म्भादिषु योगेषु २ एकविशे योगे च । ३ साधनीये त्रि० मेदि० । ३ अष्टादशविवादेषु प्रमाणादिना उद्भाव्ये पदार्थे “प्रतिज्ञादोषनिर्मुक्तं साध्यं सत्कारणान्वितम् । निश्चितं लोकसिद्धञ्च पक्षं पक्षविदोविदुः” इत्युक्ते व्यव- हारे साधनार्हे प्रतिज्ञेये ४ पक्षे पु० “ऋणादिषु विवादेषु स्थिरप्रायेषु निश्चितम् । उने वाप्यधिके चार्थे प्रोक्ते साध्यं न सिध्यति” कात्या० । ५ अनुमित्या साध- नीये वह्न्यादौ च यथा वह्निमान् धूमादित्यादौ सिषा- धयिषितो वह्निः साध्यः । साध्यमस्यास्ति अर्श आद्यच् । ६ साध्यवति पक्षे पु० “साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञे” ति गौ० सूत्रम् । साध्यवत्तया पक्षनिर्देश इति दीधितिकारः त- न्त्रोक्ते ७ मन्त्रमात्रे ग्राह्यमन्त्रस्य स्वानुकूलताग्राहके ३८ पृ० उक्ते अकथहचक्रस्थे द्वितीयपञ्चमादिकोष्ठस्थाद्यक्ष- रके “सिद्धः साध्यः सुसिद्धोऽरिः क्रमात् ज्ञेया मनीषिभिः” इत्युक्ते ८ मन्त्रभेदे । १० देवमात्रे मेदि० । व्याकरणोक्ते लि- ङ्गसंख्यानन्वयिक्रियाभेदे क्रियाशब्दे २३१७ पृ० दृश्यम् । “साध्यरूपा क्रिया तत्र धातुरूपनिबन्धना” हरिः । “साध्यस्य साधनाकाङ्क्षा” हरिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5279,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
साध्यः, पुं, (साध्यमस्त्यस्येति । अर्शआदित्वादच् ।) गणदेवताविशेषः । इत्यमरः । १ । १ । १० ॥ स तु द्वादशसंख्यकः । यथा, भरतः । “साध्या द्वादशविख्याता रुद्राश्चैकादश स्मृताः ॥” तेषां नामानि यथा, -- “मनो मन्ता तथा प्राणो नरोऽपानश्च वीर्य्यवान् । विनिर्भयो नयश्चैव दसो नारायणो वृषः । प्रभुश्चेति समाख्याताः साध्या द्वादश पौर्व्विकाः ॥” इति वह्निपुराणे गणभेदनामाध्यायः ॥ * ॥ [] देवः । विष्कम्भादिसप्तविंशतियोगान्तर्गतैकविंश- योगः । इति मेदिनी ॥ तत्र जातफलम् । “असाध्यसाध्यः किल साध्यजातः शूरोऽतिधीरो विजितारिपक्षः । बुद्ध्या ह्युपायैः परिसाधितार्थः परं कृतार्थः सुतरां विनीतः ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
साध्यः, त्रि, (साध + ण्यत् ।) साधनीयः । इति मेदिनी ॥ यथा, -- “ऋणादिषु विवादेषु स्थिरप्रायेषु निश्चितम् । ऊने वाप्यधिके चार्थे प्रोक्ते साध्यं न सिध्यति ॥” इति मिताक्षराधृतकात्यायनवचनम् ॥ साधनार्हाभिमतः । स तु पक्षः । यथा, -- “प्रतिज्ञादोषनिर्म्मुक्तं साध्यं सत्कारणान्वितम् । निश्चितं लोकसिद्धञ्च पक्षं पक्षविदो विदुः ॥” साध्यं साधनार्हाभिमतं पक्षं विदुः । यद्यप्यन्नत्र साध्यं ज्ञाप्यं तद्विशिष्टधर्म्मी पक्ष इति भेद- स्तथाप्यत्र वाक्प्रत्याय्यर्णादिधर्म्मविशेषविशि- ष्टस्य पक्षतया धर्म्मिणोऽधमर्णपदैरेव साध्यत्वात् साध्यपक्षयोरभेदाभिधानम् । इति व्यवहार- तत्त्वम् ॥ * ॥ अनुमितिविधेयः । यथा । साध्यता- वच्छेदकमिति अनुमितिविधेयतावच्छेदक- मित्यर्थः । इति सिद्धान्तलक्षणजागदीशीटीका ॥ मन्त्रविशेषः । यथा, -- “नामाद्यक्षरमारभ्य यावन्मन्त्रादिमाक्षरम् । चतुर्भिः कोष्ठैरेकैकमिति कोष्ठचतुष्टयम् ॥ पुनः कोष्ठगकोष्ठेषु सव्यतो नाम्न आदितः । सिद्धः साध्यः सुसिद्धोऽरिः क्रमाज्ज्ञेया मनी- षिभिः ॥ सिद्धः सिध्यति कालेन साध्यस्तु जपहोमतः । सुसिद्धो ग्रहणमात्रेण अरिर्मूलं निकृन्तति ॥” इति तन्त्रसारः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-330-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "साध्य" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें