🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:09:04 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तुषित
tuṣita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
आदित्य, विश्वेदेव, वसु, तुषित, आभास्वर, अनिल (मरुत्), महाराजिक, साध्य (1.1.10) आदित्य · विश्वेदेव · वसु · आभास्वर · अनिल · महाराजिक · साध्य · रुद्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तुषित संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक प्रकार के गणदेवता जो संख्या में १२ हैं । मन्वंतरों के अनुसार इनके नाम बदला करते हैं ।
२. विष्णु ।
३. एक स्वर्ग का नाम । [बौद्ध] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुषित m. pl. a class of celestial beings, MBh. xiii, 1371; Buddh. &c. (12 in number, Hariv.; VP.; BhP. iv, 1, 8; VāyuP. ii, 6; 36 in number, L.)
sg. Viṣṇu in the 3rd Manv-antara, Viṣṇ. iic, 47; VP. iii, 1, 38
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (452,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुषित पु० तुष--या० कितच्--तुष--सम्प० क्विप् ततः तारका० इतच् वा । १ गणदेवताभेदे ते च द्वादश । किन्तु मन्वन्तरभेदे भिन्ननामानः यथा “चाक्षुवस्यान्तरे पूर्वमासन् ये तुषिताः सुराः । वैवस्वतेऽन्तरे ते वै आदित्या द्वादश स्मृताः” हरिवं० ३ अ० । तथा च आदित्यरूपा द्वादश १३ “प्राणापानावुदानञ्च समानो व्यान एव च । चक्षुः श्रोत्ररसाघ्राणस्पर्शे बुद्धिर्मनस्तथा । द्वादशैते तु तुषिताः देवाः स्वारोचिषेऽन्तरे” सारसुन्दरोधृतवाक्योक्ता द्वा- दश१२ “तोषः प्रतोषः सन्तोषो भद्रः शान्तिरिडस्पतिः । इध्मः कविर्विभुः स्वाहा नुदेवो रोचनो द्विषट १२ । तुषिता नाम ते देवा आसन् स्वायम्भुवेऽन्तरे” शब्दार्थचि० धृत- वाक्योक्ता द्वादश इति षट्त्रिंशत् । ये च द्वादशेति मन्यन्ते ते एकैकमन्वन्तरापेक्षया द्वादशेति वर्णयन्ति । समष्ट्यमिप्रायेण षट्त्रिं शदिति विवेकः । तदभिप्रायेणैव “षट्त्रिंशत्तुषिता मताः” इत्युक्तम् । २ विष्णौ पु० । “तु- षित! महातुषितेत्यादि” भा० शा० ३४ अ० । विष्णुस्तुतौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3337,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुषितः, पुं, (तुष्यतीति । तुष तुष्टौ + बाहुलकात् कितच् । यद्वा, तुष + क्विप् । तुट् सन्तोषो ऽस्य जातः । तारकादित्वात् इतच् ।) देव- गणविशेषः । इत्यमरः । १ । १ । १० ॥ ते षट्त्रिंशत् स्मृताः । इति भरतः ॥ केषाञ्चिन्मते द्वादश । ते तु मन्वन्तरभेदे विभिन्ननामानः । यथा, -- “प्राणापानसमानाश्च उदानो व्यान एव च । चक्षुः श्रोत्ररसा घ्राणस्पर्शौ बुद्धिर्म्मनस्तथा । द्वादशैते तु तुषिता देवाः स्वारोचिषेऽन्तरे ॥” इति सारसुन्दरी ॥ (यथाच विष्णुपुराणे । १ । १५ । १२७-१३३ । “पूर्व्वमन्वन्तरे श्रेष्ठा द्वादशासन् सुरोत्तमाः । तुषिता नाम तेऽन्योन्यमूचुर्वैवस्वतेऽन्तरे ॥ उपस्थितेऽतियशसश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः । समवायीकृताः सर्व्वे समागम्य परस्परम् ॥ [] आगच्छत द्रुतं देवा अदितिं संप्रविश्य वै । मन्वन्तरे प्रसूयामस्तन्नः श्रेयो भविष्यति ॥ एवमुक्त्वा तु ते सर्व्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः । मारीचात् कश्यपात् जातास्तेऽदित्या दक्षकन्यया । तत्र विष्णुश्च शक्रश्च जज्ञाते पुनरेव च । अर्य्यमा चैव धाता च त्वष्टा पूषा तथैव च ॥ विवस्वान् सविता चैव मित्रो वरुण एव च । अंशो भगश्चादितिजा आदित्या द्वादश स्मृताः ॥ चाक्षुषष्यान्तरे पूर्व्वमासन् ये तुषिताः सुराः । वैवस्वतेऽन्तरे ते वै आदित्या द्वादश स्मृताः ॥” तथा च मत्स्यपुराणे । ६ । ३ -- ४ । “तुषिता नाम ये देवाश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः । वैवस्वतेऽन्तरे चैते आदित्या द्वादश स्मृताः ॥ इन्द्रो धाता भगस्त्वष्टा मित्रोऽथ वरुणो यमः । विवस्वान् सविता पूषा अंशुमान् विष्णुरेव च ॥” तथा, भागवते । ४ । १ । ७ । “तोषः प्रतोषः सन्तोषो भद्रः शान्तिरिडस्पतिः । इध्मः कविर्विभुः स्वाहा सुदेवो रोचनो द्बिषट् । तुषिता नाम ते देवा आसन् सायम्भुवान्तरे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-640-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तुषित" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें