🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:09:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सर्व
sarva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सम्पूर्ण (3.1.63) सम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सर्व १ वि॰ [सं॰] सारा । सब । समस्त । तमाम । कुल । यौ॰—सर्पकांचन = पूरा सोने का बना हुआ । सर्वकाम्य = (१) जिसकी प्रत्येक व्यक्ति इच्छा करे । (२) सर्वप्रिय । सर्वकृत् = सर्वोंत्पादक । ब्रम्हा । सर्वकृष्ण = अत्यंत काला । सर्वक्षय = संपूर्ण प्रलय या विनाश । सर्वक्षित् = जो सब में हो । सर्वजन = सब लोग । सर्वज्ञाता = सब कुछ जाननेवाला । सर्वत्याग = संपूर्ण का त्याग । सर्वपति, सर्वप्रभु = सबका स्वामी । सर्वप्राप्ति = सब कुछ प्राप्त होना । सर्वभयंकर = सबको भय पैदा करनेवाला । सर्वभोगीन, सर्वभोग्य = जिसका उपभोग सभी कर सकें । जो सबके लिये भोग्य हो । सर्वमंगल = सबके लिये मंगलकारक या शुभ । सर्वमहान् = सर्वश्रेष्ठ ।
सर्व २ संज्ञा पुं॰
१. शिव का एक नाम ।
२. विष्णु का एक नाम ।
३. पारा । पारद ।
४. रसौत ।
५. शिलाजतु । सिलाजीत ।
६. एक मुनि का नाम (को॰) ।
७. जल (को॰) ।
८. एक जनपद (को॰) ।
सर्व ३ संज्ञा पुं॰ [अ॰] एक वृक्ष । दे॰ सरो [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सर्व mf(आ)n. (perhaps connected with सार, q.v.; inflected as a pronoun except nom. acc. sg. n. सर्वम्, and serving as a model for a series of pronominals, cf. सर्व-नामन्) whole, entire, all, every (m. sg. ‘every one’; pl. ‘all’; n. sg. ‘everything’; sometimes strengthened by विश्व [which if alone in RV. appears in the meaning ‘all’, ‘every’, ‘every one’] and निखिल; सर्वेऽपि, ‘all together’; सर्वः कोऽपि, ‘every one so ever’; गवां सर्वम्, ‘all that comes from cows’; सर्व with a negation = ‘not any’, ‘no’, ‘none’ or ‘not every one’, ‘not everything’), RV. &c. &c.
of all sorts, manifold, various, different, MBh. &c.
(with another adjective or in comp.; cf. below) altogether, wholly, completely, in all parts, everywhere, RV.; ChUp. &c.
सर्व m. (declined like a subst.) N. of Śiva, MBh.
of Kṛṣṇa, Bhag.
of a Muni, Cat.
pl. N. of a people, MārkP.
सर्व n. water, Naigh. i, 12.
सर्व [cf. Gk. ὅλος for ὁλϝος Lat. salvus.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1184,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सर्व pron. a. [सृतमनेन विश्वमितिसर्वं Uṇ. 1. 151] (nom. pl. सर्वे m.) [] 1 {1} All, every; उपर्युपरि पश्यंतः सर्व एव दरिद्रति H. 2. 2; रिक्तः सर्वो भवति हि लघुः पूर्णता गौरवाय Me. 20, 63. --2 Whole, entire, complete. --र्वः 1 N. of Viṣṇu. --2 Of Śiva. --Comp. --अंगं {1} the whole body. {2} all the Vedāṅgas. (--गः or ˚रूपः) N. of Śiva. --अंगीण a. pervading or thrilling through the whole body; सर्वंगीणः स्पर्शः सुतस्य किल V. 5. 11. --अधिकारिन् m., --अध्यक्षः a general superintendent. --अनुक्रमणिका, --क्रमणी a general index. --अन्नीन a. eating every kind of food; so सर्वान्नभोजिन् &c. --अभिसंधिन् m. {1} a traducer, calumniator. {2} a religious hypocrite. --अभिसारः a complete army (of elephants, chariots, cavalry, and infantry). --अर्थसाधिका N. of Durgā. --अर्यसिद्धः the great Buddha or Śākyamuni. --अवसरः midnight. --आकार (in comp.) entirely, thoroughly, completely; सर्वाकारहृदयंगमायास्तस्याः Māl. 1, 7; 1. 14. --आत्मन् m. {1} the whole soul; (सर्वात्मना entirely, completely, thoroughly.) {2} N. of Śiva. --आशयः, --आश्रयः N. of Śiva. --ईशः, --ईश्वरः {1} the Supreme Being. {2} a paramount lord. --उत्तम a. best of all, excellent, supremely good. --ओघः = सर्वाभिसार above. --करः, --कर्मन् m. N. of Śiva. --कर्तृ m. N. of Brahman. {2} the Supreme Being. --कर्मीण a. performing everything. --कामः, --कामदः, --कामवरः N. of Śiva. --कालीन a. for all time, perpetual. --केशिन् m. an actor. --क्षारः impure carbonate of soda or potash. --गत a. all-pervading, omnipresent. --(गः) {1} Śiva. {2} the Supreme Being. {3} Brahman. {4} the spirit, soul. --(गं) water. --गा the plant called प्रियंगु. --गामिन्, --गति a. all-pervading, omnipresent. --ग्रंथिः, --ग्रंथिकं the root of long pepper. --चारिन् m. N. of Śiva. --जनीन a. world-wide, famous. --जित् a. {1} excellent, incomparable. {2} all-conquering, invincible. --ज्ञ, --विद् a. all-knowing, omniscient. (--m.) {1} an epithet of Śiva. {2} of Buddha. {3} the Supreme Being. --ज्ञा N. of Durgā. --तंत्रः one who has studied all the Tantras. ˚सिद्धांतः a doctrine admitted by all the schools. --तापनः the god of [] love. --दः N. of Śiva. --दम, --दमन a. all-subduing, irresistible. (--m.) N. of Bharata, son of Duṣyanta; इहायं सत्त्वानां प्रसभदमनात् सर्वदमनः Ś. 7. 33. --दर्शनसंग्रहः a compendium of all the schools or systems of philosophy by Mādhavācārya. --दर्शिन् m. {1} a Buddha. {2} the Supreme Being. --देवमय a. comprising all the gods. --(यः) N. of Śiva. --देवमुखः an epithet of Agni. --धनं (in arith.) the total of a sum in progression. --धारिन् m. N. of Śiva. --नामन् n. a class of pronominal words. ˚स्थानं N. for the nom. (all numbers) and acc. sing. and dual of masculine and feminine nouns and nom. and acc. pl. of neuter nouns; cf. सुट् also. --प्रिय a. popular, liked by all. --भक्षा a female goat. --भावः all-being or nature; ( सर्वभावेन ‘with all one's heart, sincerely, heart and soul’). --भावकरः. भावनः N. of Śiva. --मंगला an epithet of Pārvatī. --मूषकः ‘allstealing’, time. --योगिन् m. N. of Śiva. --रसः {1} the resinous exudation of the Sāla tree, resin. {2} salt, saltness. {3} a kind of musical instrument. {4} a learned man. ˚उत्तमः salt. --लालसः N. of Śiva. --लिंगिन् m. an impostor. --लोकः the universe. --लोहः an iron arrow. --वल्लभा an unchaste woman. --यासः, --वासिन् m., विख्यातः --विग्रहः N. of Śiva. --वेदः a man who has studied the four Vedas. --वेदस् m. one who performs a sacrifice by giving away all his wealth. --वेशिन् m. an actor. --व्यापिन् a. all-pervading. --शक् a. omnipotent, all-powerful. --संगतः a kind of quick-growing rice. --संग्रहः a general or universal collection. --संनहनं, --संनाहः assembling of a complete army, a complete armament; see ˚अभिसार m. --सह a. all-forbearing, very patient. --(हः) bdellium. (--हा, also सर्वंसहा) the earth. --साक्षिन् a. all-witnessing. (--m.) {1} N. of the Supreme Being. {2} N. of wind. {3} of Agni. --साधनः Śiva. --सिद्धिः f. universal success. (--m.) the Bilva tree. --स्वं {1} everything, the whole of one's [] possessions; as in सर्वस्वदंडः, सर्वस्वहरणं ‘confiscation of the whole property.’ {2} the very essence, the all-in-all of anything: सर्वस्वं तदहो महाकविगिरां कामस्य चांभोरुह Subhāṣ., see Ś. 1. 24; 6. 1; Māl. 8. 6; Bv. 1. 63. --हरः death. --हितं black pepper.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1109-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सर्व पु० सृ--व तस्य नेत्त्वम् । १ शिवे २ विष्णौ च विष्णुस० । “असतश्च सतश्चैव सर्वस्य प्रभवाप्ययौ । सर्वस्य सर्व- दाज्ञानात् सर्वमेत प्रचक्षते” विष्णुपु० तन्नामनिरुक्तिः । तथा च सर्वं ज्ञेयत्वेन उत्पाद्यत्वादिना वाऽस्त्यस्य अच् । ३ सम्पूर्णे ४ सकले च त्रि० अमरः । असंज्ञायामस्य सर्वना- मसज्ञ तत्कार्य्यया । सर्वशब्दार्थस्तु स्वार्थान्वयितावच्छे- दकधर्मव्यापकतादृशधर्मावच्छिन्नान्वयितावच्छेदकावच्छि- न्नव्याप्यपर्य्याप्तिकधर्मावच्छिन्नः” गा० श० । “व्यापकत्वाव- च्छिन्नः दिनकरी । यथा सर्वे घटा रूपवन्त इत्यादौ मर्व- पदार्थः । “वुद्धिविषययावत्त्वावच्छिन्नसमूहत्ववान्” इति शाब्दिका वदन्ति ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5257,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सर्व्व, सर्पणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०- सक०-सेट् ।) दन्त्यादिः । ओष्ठ्यवर्गशेषोपधः । सर्व्वति सिसर्व्वयिषति । इति दुर्गादासः ॥
सर्व्वः, पुं, (सर्व्वस्मिन् सर्व्वतीति । सर्व्व गतौ + पचा- द्यच् । यद्वा, सृ गतौ + “सर्व्वनिघृष्वेति ।” उणा० १ । १५३ । इति वन्प्रत्ययेन साधुः ।) शिवः । इत्यमरः । १ । १ । ३२ ॥ क्षितिमूर्त्तिरयम् । यथा, विसर्ज्जनात् पूर्व्वं भविष्यपुराणोक्तं स्वभाव- सिद्धप्राच्यैशान्यादिदिक्षु वामावर्त्तेन पूजनम् । यथा, सर्व्वाय क्षितिमूर्त्तये नम इत्यादि तिथ्यादितत्त्वम् ॥ विष्णुः । यथा, -- “असतश्च सतश्चैव सर्व्वस्य प्रभवाव्ययाः । [] सर्व्वस्य सर्व्वदा ज्ञानात् सर्व्वमेतं पचक्षते ॥” इति विष्णुपुराणम् ॥ विष्णुसहस्रनामस्तोत्रेऽप्येवमेव ॥
सर्व्वः, त्रि, (सृ + वन् ।) सम्पूर्णः । इत्यमरः । ३ । १ । ६४ ॥ अस्य पर्य्यायः सकलशब्दे द्रष्टव्यः । प्रयोगो यथा, -- “सर्व्वरत्नमयो मेरुः सर्व्वाश्चर्य्यमयं नभः । सर्व्वतीर्थमयी गङ्गा सर्व्वदेवमयो हरिः ॥” इति वह्निपुराणे देवाम्बरीषसंवादे २ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-302-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सर्व" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें