🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:54:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अनूक
anūka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनूक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गत जन्म । पुर्व जन्म ।
२. कुल । वंश । खानदान ।
३. शील । स्वभाव ।
४. पीठ की हड्डी । रीढ़ ।
५. मेहराब के बीच की ईंट कीली ।
६. यज्ञ की वेदी बनाने के लिए ईंठ उठाने की खंचिया या पात्र ।
७. जाति या वंशगत विशिष्टता [को॰] ।
८. यज्ञ की वेदी का पृष्टभाग(को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनूक m. n. (√ अञ्च् with अनु), the backbone, spine
the back part of the altar
a former state of existence
अनूक n. race, family, L.
peculiarity of race, disposition, character, VarBṛS. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (41,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनूकः --कं [अनु-उच् समवाये कनिपातः कुत्वं; or fr. अंच् with अनु] 1 The back bone, spine (वंक्रयाधारः आयतः पृष्ठास्थिविशेषः); सदं चानूकं च गृहपतेः Ait. Br. (where Sāy. remarks अनूकं मूत्रवस्तिः स्यात् सास्नेत्येके वदंति च). --2 A kind of [] sacrificial vessel; according to some, the back part of the altar; अयुग्मागणमध्यमानूके. --3 Former birth or state of existence. --कं 1 Family, race. --2 Disposition, temperament; character, peculiarity of race; व्याधर्क्षनकुलानूकैः पैत्तिका हि नराः स्मृताः Suśr.
अनूकः --कं [अनु-उच् समवाये कनिपातः कुत्वं; or fr. अंच् with अनु] 1 The back bone, spine (वंक्रयाधारः आयतः पृष्ठास्थिविशेषः); सदं चानूकं च गृहपतेः Ait. Br. (where Sāy. remarks अनूकं मूत्रवस्तिः स्यात् सास्नेत्येके वदंति च). --2 A kind of [] sacrificial vessel; according to some, the back part of the altar; अयुग्मागणमध्यमानूके. --3 Former birth or state of existence. --कं 1 Family, race. --2 Disposition, temperament; character, peculiarity of race; व्याधर्क्षनकुलानूकैः पैत्तिका हि नराः स्मृताः Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0085-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनूक पु० अनु + उच--समवाये क नि० कुत्वम् । गतजन्मनि । सुशीले न० । वङ्क्र्याधारे पृष्ठास्थिभेदे पु० । यन्न शीर्ष्णोऽवद्यति नांसयोर्नानूकस्य नापरसक्थयोरिति” शत० ३, ८, ३, २७, भाष्यकृता तथैव व्याख्यातम । चयन- साधने यज्ञिये इष्टकोपधायकपात्रभेदे न० । “अयुग्मागण- मध्यमानूके” इति कात्या० १६, ७, २२ । अयुग्मो य इष्टका गणः तासां मध्यमाऽनूके उपधेया इति । “एका च” कात्या० १६, ७, २३ । यांचैकेष्टका साप्यनूक एव । “अभितो युग्माः २४, अनूकमभितो युग्मा अर्द्धार्द्धिकया इति तद्व्या० । “साध्यमनूकं वक्त्रादिति” वृहत्संहितोक्तेपुरुषलक्षणभेदे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0190,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनूकं, क्ली, (अनु + उच् + घञर्थे कः, न्यङ्क्वादीनाञ्च इति कुत्वम् ।) कुलं । वंशः । शीलं । स्वभावः । इति मेदिनी ॥
अनूकः, पुं, (अनु + उच् + घञर्थे कः, न्यङ्क्वादीनाञ्च इति कुत्वम् ।) गतजन्म । पूर्व्वजन्म । इति मेदिनी ॥ (वंशः । कुलं । स्वभावः । शीलं । “अनूकं तु कुले शीले पुंसि स्यात् गतजन्मनि” । इति मेदिनी ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-052-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें