🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:28:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अन्वय
anvaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अन्वय संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ अन्वयी]
१. परस्पर । तारतम्य ।
२. संयोग । मेल ।
३. पद के शब्दों को वाक्यरचना के नियमा- नुसार यथास्थान रखने का कार्य । जैसे—पहले कर्ता फिर कर्म और फिर क्रिया ।
४. अवकाश । खाली स्थान ।
५. वंश । कुल । घराना । खानदान ।
६. भिन्न भिन्न वस्तुओं को साधर्म्य के अनुसार एक कोटि में लाना । जैसे,—चलने फिरनेवाले मनुष्य, बैल, कुत्ता आदि को जंगम के अंतर्गत मानना ।
७. कार्य कारण का संबंध ।
८. अनुगमन (को॰) ।
९. आशय (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्व्-अय m. (√ इ See अन्व्-√ इ), following, succession
connection, association, being linked to or concerned with
the natural order or connection of words in a sentence, syntax, construing
logical connection of words
logical connection of cause and effect, or proposition and conclusion
drift, tenor, purport
descendants, race, lineage, family.
अन्व्-अय See p. 46, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (46,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्वय See under अन्वि.
अन्वयः [इ कर्तरि भावे वा अच्] 1 Going after, following; also, follower, retinue, attendants; का त्वमेकाकिनी भीरु निरन्वयजने वने Bk. 5. 66. --2 Association, connection, relation; गंधः कटुकान्वयः = कटुकान्वितः. --3 The natural order or connection of words in a sentence, construing, grammatical order or relation; पदानां परस्पराकांक्षा योग्यता च, or शब्दानां परस्परमर्थानुगमनं; तात्पर्याख्यां वृत्तिमाहुः पदार्थान्वयबोधने S. D; logical connection of words, अत्र (in the ex. तिष्ठतु सर्पिः) सर्पिःशब्दस्य स्थितिक्रियायामन्वयः P. VIII. 3. 44 Sk; परस्परनिरपेक्षस्यानेकस्य एकस्मिन्नन्वयः समुच्चयः [] P. II. 2. 29 Sk. --4 Drift, tenor, purport. --5 Race, family, lineage; रघूणामन्वयं वक्ष्ये R. 1. 9, 12; 3. 27; 12. 33; अन्वयगुणः Mv. 4. 22 virtue of my race. --6 Descendants, posterity; ताभ्य ऋते अन्वयः Y. 2. 117; स˚ along with the family or descendants; Ms. 2. 168; Pt. 1. 27. --7 Logical connection of cause and effect, logical continuance; जन्माद्यस्य यतोऽन्वयादितरतः Bhāg. --8 Being seen (प्रत्यक्ष); स्यात्साहसं त्वन्वयवत् प्रसभं कर्म यत्कृतं । निरन्वयं भवेत्स्तेयं Ms. 8. 332. --9 (In Nyāya) Statement of the constant and invariable concomitance of the हेतु (middle term) and the साध्य (major term) of an Indian syllogism (हेतुसाध्ययोर्व्याप्तिरन्वयः). In the familiar instance पर्वतो वह्निमान् धूमवत्त्वात् the relation यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र वह्निः (wherever there is smoke there is fire) is called अन्वय or अन्वयव्याप्ति, अन्वय, in fact, corresponds to the universal A proposition of European logic ‘All A is B.’ The ‘व्यतिरेकव्याप्ति’ means an assertion of the concomitance of the absence of साध्य and the absence of हेतु (तदभावयोः हेत्वभावसाध्याभावयोः व्याप्तिः) and corresponds to the converted A proposition ‘All notB is not-A’; or in Sanskrit यत्र यत्र वह्निर्नास्ति तत्र तत्र धूमोपि नास्ति; and a cause or हेतु is said to be connected with its effect by अन्वयव्यतिरेकव्याप्ति when both the affirmative and negative relations between the thing to be proved and the cause that proves can be equally asserted; such a Hetu alone makes the argument perfectly sound and incapable of refutation. This process of arriving at the Vyāpti or universal proposition corresponds to the methods of Agreement and Difference in Mill's Logic; साध्ये निश्चितमन्वयेन घटितं Mu. 5. 10. --Comp. --आगत a. hereditary; Pt. 1, 3; ˚तं वैरं Pt. 3. --ज्ञः a genealogist; अथ स्तुते बंदिभिरन्वयज्ञैः R. 6. 8. --व्यतिरेक (˚कौ or ˚कं) {1} positive and negative assertion; agreement and contrariety or difference; see above. {2} rule and exception. --व्याप्तिः f. affirmative assertion or agreement, affirmative universal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0101-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अन्वय पु० अनु + इण्--भावे अच् । सन्ततौ, अनुगतौ, “जन्माद्यस्य यतोऽन्वयादिति” भाग० । वृत्तौ, आनुकूल्ये, कार्य्ये--कारणस्यानुसरणे, कार्य्यसत्तापादकस्वसत्ताकस्य कारणस्य कार्य्ये स्थितौ, स्वसत्तानियतसत्तावत्कार्य्यसंबन्धे, च । कर्त्तरि अच् । वंशे तस्य पूर्व्वपुरुषदेहावयवानुगमना- त्तथात्वम् । “तदन्वये शुद्धिमति प्रसूतः शुद्धिमत्तर” इति “रघूणामन्वयं वक्ष्ये” इति “तस्यान्वये भूपतिरेष जात” इति “अथ स्तुते वन्दिभिरन्वयज्ञैरिति” च रघुः पदानां, स्वोपस्थाप्यपदार्थानां वा परस्परसंबन्धे । “तात्- पर्य्याख्यां वृत्तिमाहुः पदार्थान्वयबोधने” इति सा० द० “परस्परनिरपेक्षाणामेकस्मिन्नन्वयः समुच्चय” इति सि० कौ० । “मुख्यार्थस्येतराक्षेपो वाक्यार्थान्वयसिद्धये” इति सा० द० । तत्सत्त्वे तत्सत्त्वरूपे “गुणानां तदन्वयव्यतिरेका- नुविधायित्वादिति” सा० द० । अन्वेति इन्द्रियम् कर्त्तरि अच् । प्रत्यक्षे, “स्यात् साहसं त्वन्वयवत् प्रसभं कर्म्म यत् कृतम् । निरन्वयं भवेत् स्तेयमिति” मनुः । अनुगतमात्रे त्रि० । “का त्वमेकाकिनी भीरु! निरन्वयजने वने” इति भट्टिः अनुगतजनशून्ये इत्यर्थः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0217,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अन्वयः, पुं, (अनु + इण् + भावे अच् ।) वंशः । कुलं । इत्यमरः ॥ (“तदन्वये शुद्धिमति प्रसूतः शुद्धिमत्तरः” । इति रघुवंशे । वंशपरम्परा । “रघूणामन्वयं वक्ष्ये तनुवाग्विभवोऽपि सन्” । इति रघुवंशे । “काव्यदेव्यभिधा शूरबधूः शुद्धान्वया” ॥ इति राजतरङ्गिणी । वंशजाताः पुत्त्रपौत्त्रादयः । [] “मातुर्दुहितरोऽभावे दुहितॄणां तदन्वयः” । इति नारदः । “स जीवन्नेव शूद्धत्वमाशु गच्छति सान्वयः” । इति मनुः ।) पदानां परस्पराकाङ्क्षा योग्यता च । इति दुर्गादासः ॥ परस्परसम्बन्धः । इति रामतर्कवागीशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-061-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें