🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:52:26 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

परिकर
parikara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पर्यंक (3.3.19) पलंग · पेटी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परिकर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पर्यक । पलंम ।
२. परिवार । उ॰— भव भवा सबै परिकर समेत ।—ह॰ रासो, पृ॰ ६१ ।
३. बृंद । समूह ।
४. घेरनेवालों का समूह । अनुयायियों का दल । अनुचर वर्ग । लवाजमा । उ॰—श्री बृंदाबन राज है, जुगल केलि रस धास । तहँ के परिसर आदि को, बरनत या थल नाम ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ ३, पृ॰ ६४७ ।
५. समारंभ । तैयारी ।
६. कमरबंद । पट्टका । उ॰—मृग बिलोकि कटि परिकर बाँधा । करतर चाप रुचिर सर साँधा ।—मानस, ३ ।२७ ।
७. विवेक ।
५. एक अर्थालंकार जिसमें अभिप्राय भरे हुए विशेषणों के साथ विशेष्य आता है । जैसे,— हिमकरबदनी तिय निरखि पिय दृग शीतल होय ।
९. नाटक में भावी घटनाओं का संक्षेप में सूचन जिसे बीज कहते हैं (को॰) ।
१०. कार्य में सहायक । सहकर्मी (को॰) ।
११. फैसला । निर्णय (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-कर परि-कर्मन् &c. See परि-कृ, col. 3.
परि-कर mf(ई)n. who or what helps or assists, W.
परि-कर m. (ifc. f(आ). ) attendants, followers, entourage, retinue, train (sg. and pl.), MBh.; Kāv. &c.
परि-कर m. multitude, abundance, Bhartṛ.; Bālar.
a girth, zone, waist-band, (esp.) a girdle to keep up a garment (˚रम्-√ बन्ध्, or ˚रं-√ कृ, ‘to gird up one's loins, make preparations’, and so परि-कर = आरम्भ, L.), Hariv.; Kāv.; Rājat. &c.
(in dram.) covert or indirect intimation of coming events in a plot, the germ of the Bīja, Daśar.
(in rhet.) a partic. figure in which many significant epithets or adjectives are employed one after the other to give force to a statement, Kpr.; Sāh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (591,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परिकरः 1 Retinue, train, attendants, followers. --2 A multitude collection, crowd; Ratn. 3. 5. --3 A beginning, commencement; Bh. 1. 6. --4 A girth, waist-band, cloth worn round the loins; अहिपरिकरभाजः Śi. 4. 65; परिकरं बंध् or कृ ‘to gird up one's loins, to make oneself. ready, prepare oneself for any action’; बध्नन्सवेगं परिकरं K. 170; कृतपरिकरस्य भवादृशस्य त्रैलोक्यमपि न क्षमं परिपंथीभवितुं Ve. 3; G. L. 47; Amaru. 92; U. 5. 12. --5 A sofa. --6 (In Rhet.) N. of a figure of speech which consists in the use of significant epithets; विशेषणैर्यत्साकूतैरुक्तिः परिकरस्तु सः K. P. 10; e. g. [] सुधांशुकालतोत्तंसस्तापं हरतु वः शिवः Chandr. 5. 59. --7 (In dramaturgy) Covert or indirect intimation of coming events in the plot of a drama, the germ or the बीज q. v.; see S. D. 340. --8 Judgment. --9 A helper, colleague, co-worker.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0671-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिकर पु० परि + कॄ--अप् । १ पर्य्यङ्के २ परिवारे ३ समारम्भे च अमरः ४ समूहे ५ पगाढगात्रबन्धे हेमच० ६ विवेके मेदि० ७ सहकारिणि च विश्वः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4244,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिकरः, पुं, (परिकीर्य्यते इति । कॄ शविक्षेपे + “ऋदोरप् ।” ३ । ३ । ५७ । इति अप् । यद्बा परिक्रियतेऽनेनेति पुंसीति घः ।) पर्य्यङ्कः । परिवारः । इत्यमरः । ३ । ३ । १६५ ॥ समा- रम्भः । बृन्दः । इति शब्दरत्नावली ॥ प्रगाढ- गात्रिकाबन्धः । (यथा, मार्कण्डेये । १६ । २५ । “गाढं परिकरं बद्धा शुक्लसादाय चाधिकम् । स्कन्धे भर्त्तारमादाय जगाम मृदुगामिनी ॥”) विवेकः । इति विश्वः । सहकारी । यथा, -- [] “परिकरः सहकारी स च व्याप्तिपक्षधर्म्मत्वादिः ।” इति सामान्यनिरुक्तौ जगदीशः ॥ (अलङ्कारविशेषः । यथा, साहित्यदर्पणे । १० । ७५ । “उक्तिर्विशेषणैः साभिप्रायैः परिकरो मतः ॥” उदाहरणं यथा तत्रैव । “अङ्गराज ! सेना- पते ! द्रोणोपहासिन् ! कर्ण ! रक्षैनं भीमाद्- दुःशासनम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-057-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें