🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:43:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सामग्री
sāmagrī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
परीवाप (3.3.137) परिजन · बोना · जल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सामग्री संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वे पदार्थ जिनका किसी विशेष कार्य में उपयोग होता है । जैसे,—यज्ञ को सामग्री ।
२. असबाब । सामान ।
३. आवश्यक द्रव्य । जरूरी चीज ।
४. किसी कार्य की पूर्ति के लिये आवश्यक वस्तु । साधन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सामग्री f. (fr. सम्-अग्र) totality, entirety, completeness, (esp.) a complete collection or assemblage of implements or materials, apparatus, baggage, goods and chattels, furniture, effects, Rājat.; Kathās.; Sarvad.
a means for (का ते सामग्री, ‘what means have you at your disposal?’), Hit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1204,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सामग्री [समग्रस्य भावः ष्यञ् स्त्रीत्वपक्षे ङीषि यलोपः Tv.] 1 A collection or assemblage of materials, apparatus, furniture; Bh. 3. 155. --2 Effects, goods. --3 Stock, provision.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1117-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सामग्री स्त्री समग्रस्य भावः ष्यञ् स्त्रीत्वपक्षे ङीष् ङीषि यलोपः । १ समस्ततायाम् । स्त्रोत्वाभावपक्षे सामग्र्य त- त्रार्थे न० । “प्रायेण सामग्य्रविधौ गुणानाम्” कुमारः । स्वार्थे ष्यञ् । २ करणसमूहे ३ द्रव्ये च स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5281,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सामग्री, स्त्री, (समग्रस्य भावः ष्यञ् । अभि- धानात् स्त्रीत्वम् । ङीष् । यलोपः) कारण- समूहः । यथा, -- “सामग्री चेन्न फलविरहो व्याप्तिरेवेति तत्त्वम्” इति पदाङ्कदूतः ॥ द्रव्यम् । यथा, -- “एकोद्दिष्टन्तु कर्त्तव्यं पाकेनैव सदा स्वयम् । अभावे पाकपात्राणां तदहः समुपोषणम् ॥” इति लघुहारीतवचनात् पाकपात्राभावः पाक- सामग्र्यभावोपलक्षणम् । इति श्राद्धतत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-333-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सामग्री" आता है (19)
सामान किसी कार्य के लिये साधन स्वरूप आवश्यक वस्तुएँ । उपकरण । सामग्रीसौज उपकरण । सामग्री । साज सामानमवाद सामग्री । सामान । मसालाउपकारण साधक वस्तु । सामग्री । सामानबेसाहा खरीदी हुई चीज । सीदा । सामग्रीलवाजमात लवाजिम का बहुवचन । सामग्री । उपकरणसमुपकरण उपकरण । साधन । सामान । सामग्रीसरोसामान सामग्री । उपकरण । असबाबसाजसामान सामग्री । उपकरण । असबाब । जैसे,—बारात का सब साजसामान पहले से ठीक कर ले…साधन किसी काम को सिद्ध करने की क्रिया । सिद्धि । विधानआयोजन किसी कार्य में लगाना । नियुक्तिसंभार संचय । एकत्र करना । इकट्ठा करनासंभृति एकत्र करने की क्रिया या भावउपकल्प आभूषणसन्नाह कवच । बकतरसाज पूर्व भाद्रपद नक्षत्रजिंस प्रकार । किस्म । भाँतिसाटी पुनर्नवा । गदहपूर्नीअटाला ढेर । कूरा । राशि । अंबार
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬