🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:24:32 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

परिमाण
parimāṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परिमाण संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ परिमित, परिमेय ]
१. वह मान जो नाप या तौल के द्वारा जाना जाय । वह विस्तार, भार या मात्रा जो नापने या तौलने से जानी जाय । विशेष—वैशेषिक के अनुसार मूर्त अमूर्त दोनों प्रकार के द्रव्यों के संख्यादि पाँच गुणों में से परिमाण भी एक है ।
२. घेरा । चारों ओर का विस्तार ।
परिमाण पु २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ प्रमाण ] दे॰ प्रमाण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-माण n. measuring, meting out, KātyŚr.; Var.
(also -क n., Bhāṣāp.) measure of any kind, e.g. circumference, length, size, weight, number, value, duration (ifc. ‘amounting to’, RV. &c. &c. cf. परीम्˚)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (599,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि(री)माणं 1 Measuring, measure (of strength, power &c.); सद्यः परात्मपरिमाणविवेकमूढः Mu. 1. 10; Ku. 2. 8; Ms. 8. 133. --2 Weight, number, value; Y. 2. 62; 1. 320. --3 Size, dimension.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0678-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिमाणं, क्ली, परिमीयतेऽनेन । (परि + मा + करणे ल्युट् ।) परिमितव्यवहारासाधारण- कारणम् । इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥ माप इति भाषा । (यथा, मनुः । ८ । १३३ । “त्रसरेणवोऽष्टौ विज्ञेया लिक्षैका परिमाणतः ॥”) तत्पर्य्यायप्रकारा यथा, -- “यौतवं द्रुवयं पाय्यमिति मानार्थकं त्रयम् । मानं तुलाङ्गुलिप्रस्थैर्गुञ्जाः पञ्चाद्यमाषकः ॥ ते षोडशाक्षः कर्षोऽस्त्री पलं कर्षचतुष्टयम् । सुवर्णविस्तौ हेम्नोऽक्षे कुरुविस्तस्तु तत्पले ॥ तुला स्त्रियां पलशतं भारः स्याद्विंशतिस्तुलाः । आचितं दशभाराः स्युः शाकटो भार आचितः ॥ कार्षापणः कार्षिकश्च ताम्रिके कार्षिके पणः । अस्त्रिया वाढकद्रोणौ खारी वाहो निकुञ्चकः ॥ कुडवः प्रस्थ इत्याद्याः परिमाणार्थकाः पृथक् ।” इत्यमरः । २ । ९ । ८५ -- ८९ ॥ * ॥ न्यायमते तद्यथा, -- “परिमाणं भवेन्मानव्यवहारस्य कारणम् । अणु दीर्घं महद्ध्रस्वमिति तद्भेद ईरितः ॥ अनित्ये तदनित्य स्यान्नित्ये नित्यमुदाहृतम् । संख्यातः परिमाणाच्च प्रचयादपि जायते ॥ अनित्यं द्व्यणुकादौ तु संख्याजन्यमुदाहृतम् । परिमाणं घटादौ तु परिमाणजमुच्यते ॥ प्रचयः शिथिलाख्यो यः संयोगस्तेन जन्यते । परिमाणन्तूलकादौ नाशस्त्वाश्रयनाशतः ॥” इति भाषापरिच्छेदे । ११० -- ११३ ॥ (परिमाणं निरूपयति । परिमाणमिति । परि- मितव्यवहारासाधारणं कारणं परिमाण- मित्यर्थः । तच्चतुर्व्विधं अणु महद्दीर्घं ह्रस्वञ्च इदं चातुर्व्विध्यं प्रत्यक्षसिद्धं तत्राणुत्वह्रस्वत्वे महत्त्वदीर्घत्वे च समनियते तत्परिमाणं नित्य- मित्यत्रपरिमाणमित्यनुषज्यते जायते इत्यत्रापि परिमाणमित्यनुवर्त्तते । अनित्यमिति पूर्व्वेणान्वितं तथाचानित्यं परिमाणं संख्याजन्यं परिमाणजन्यं प्रचयजन्यञ्चेत्यर्थः । तत्र संख्याजन्यमुदाहरति द्व्यणुकादाविति । द्ब्यणुकस्य त्रसरेणोश्च परि- माणं प्रति परमाणुपरिमाणं द्व्यणुकादिपरि- माणं वा न कारणं परिमाणस्य स्वसमानजाती- योत्कृष्टपरिमाणजनकत्वात् द्ब्यणुकादिपरि- माणन्तु परमाणुत्वापेक्षया नोत्कृष्टं त्रसरेणुपरि- माणन्तु न सजातीयं अतः परमाणौ द्बित्वसंङ्ख्या द्व्यणुकपरिमाणस्य द्व्यणुके त्रित्वसङ्ख्या च त्रस- [] रेणुपरिमाणस्यासमवायिकारणमित्यर्थः । परि- माणजन्यमुदाहरति परिमाणं घटादाविति परि- माणजं कपालादि परिमाणजन्यम् । प्रचय- जन्यमुदाहर्त्तुं प्रचयं निर्व्वक्ति प्रचय इति अर्थात् प्रचयस्य नचावयविनाशः कथं परिमाण- नाशकः असत्यप्यवयविनि त्रिचतुरपरमाणु- विश्लेषे तदुपचये चावयविनः प्रत्यभिज्ञानेऽपि परिमाणान्तरस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वादिति वाच्यम् । परमाणुविश्लेषे द्व्यणुकस्य नाशोऽवश्यमभ्यु- पेयस्तन्नाशे च द्व्यणुकनाशः एवं क्रमेण महा- वयविनो नाशस्यावश्यकत्वात् सति च नाशकेऽन- भ्युपगममात्रेण नाशस्य अपवदितुमशक्यत्वात् शरीरादाववयवोपचये असमवायिकारण- नाशस्यावश्यकत्वादवयवविनाशः आवश्यकः न च पटविनाशेऽपि तन्त्वन्तरसंयोगात् परिमाणा- धिक्यं स्यादिति वाच्यं तत्रापि वेमाद्यभिघातेन समवायिकारणतन्तुसंयोगनाशात् पटनाशस्या- वश्यकत्वात् किञ्च तन्त्वन्तरस्य तत्पटावयवत्वे पूर्व्वं तत्पट एव न स्यात् तत्तन्तुरूपकारणा- भावात् तत्तन्तोरवयवत्वाभावे च न तेन परि- माणाधिक्यं संयुक्तद्रव्यान्तरवत् तस्मात्तत्र तन्त्वन्तरसंयोगे सति पूर्व्वपटनाशस्ततः पटा- न्तरोत्पत्तिरित्यवश्यं स्वीकार्य्यम् । अवयविनः प्रत्यभिज्ञानन्तु साजात्येन दीपकलिकादिवत् न च पूर्व्वतन्तव एव तन्त्वन्तरसहकारात् पूर्व्व- पटे सत्येव पटान्तरमारभ्यमिति वाच्यम् मूर्त्तयोः समानदेशताविरोधात् एकदा नाना- द्रव्यस्य तत्रानुपलभ्य बाधितत्वाच्च पूर्व्वद्रव्यस्य प्रतिबन्धकस्य विनाशे द्रव्यान
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "परिमाण" आता है (22)
मान किसी पदार्थ का भार, तौल या नाप आदि । परिमाणमिति मान । परिमाणमात्रा परिमाण । मिकदार । जैसे,—इसमें पानी की मात्रा अधिक हैसन्नय समूह । झुंड । संख्या । परिमाण । तादादअधिकतम परिमाण, माप, संख्या आदि में सबसे अधिकशौल्कशालिक वे अधिकारी जो प्रत्येक माल की संख्या, परिमाण, गुण आदि की जाँच पड़ताल क…मिकदार परिमाण । मात्रा । मान । जैसे,—यह दवा ज्यादा मिकदार में नहीं खानी चाहिएकाल समय । वक्त । वह संबंधसत्ता जिसके द्वारा, भूत, भविष्य, वर्तमान आदि की प…देश विस्तार । जिसके भीतर सब कुछ है । दिक् । स्थान । विशेष—न्याय या वैशेपिक…वायु हवा । वात । विशेष—वैशेषिक दर्शन वायु को द्रव्यों में मानता है और उसे र…उन्नाय उच्चता । उत्थानद्रुवय लकड़ी की माप । पैमानान्यग्रोध वट वृक्ष । बरगदमन में ठानना । इरादा करना । नीयत बिगड़ना = दे॰ 'नीयत बद होना' । नीयत भरना…दिशा नियत स्थान के अतिरिक्त शेष विस्तार । ओर । तरफ । जैसे,—जिस दिशा में घोड…परिच्छेदक सीमा या इयत्ता निर्धारित करनेवाला । हद मुकर्रर करनेवालासमवहार ढेर । राशिनाप किसी वस्तु का विस्तार जिसका निर्धारण इस प्रकार किया जाय कि वह एक निर्द…भाय ‡ ^१ संज्ञा पुं॰ भाईमाप विष्णुउनमान पु संज्ञा पुं॰अंदाजा अटकल । अनुमान
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें