🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:22:26 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मात्रा
mātrā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
थोड़ा अंश (3.1.61) त्रुटि · लव · लेश · कण · अणु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मात्रा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
२. परिमाण । मिकदार । जैसे,—इसमें पानी की मात्रा अधिक है ।
२. एक वार खाने योग्य औषध ।
३. उतना काल जितना एक ह्रस्व अक्षर का उच्चारण करने में लगता है । विशेष— छंदशास्त्र में इसे मत्त, मत्ता, कल या कला भी कहते हैं ।
४. बारहखड़ी लिखाते समय वह स्वरसूचक रेखा जो अक्षर के ऊपर नीचे या आगे पीछे लगाई जाती है ।
५. किसी चीज का कोई निश्चित छोटा भाग ।
६. हाथी, घोड़ा आदि । परिच्छद ।
७. कान में पहनने का एक आभूषण ।
८. इंद्रिय जिसके द्वारा विषयों का अनुभव होता है ।
९. शक्ति ।
१०. इंद्रियों की वृत्ति । इंद्रियवृत्ति (को॰) ।
११. धन । द्रव्य (को॰) ।
१३. शिलोच्चय । पर्वत (को॰) ।
१४. अवयव । अंग ।
१५. रूप । सूक्ष्म रूप ।
१६. संगीत में गीत और वाद्य का समय 'निरूपित करने के लिये उतना काल जितना एक स्वर के उच्चारण में लगता है । विशेष—एक ह्रस्व स्वर के उच्चारण में जितना समय लगता है उसे 'ह्रस्व मात्रा' कहते है; दो ह्रस्व स्वरों के उच्चारण में जितना समय लगता है; उसे 'दीर्घ मात्रा' कहते हैं; और तीन अथवा उससे अधिक स्वरों के उच्चारण में जितना समय लगता है, उसे 'प्लुत मात्रा' कहते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मात्रा f. See s.v.
मात्रा f. measure (of any kind), quantity, size, duration, number, degree &c., RV. &c. &c. (भूयस्या मात्रया, in a higher degree, Lalit.)
unit of measure, foot, VarBṛS.
unit of time, moment, Suśr.; ŚārṅgS. (= निमेष, VP.; ifc. = lasting so many moments, Gaut.)
metrical unit, a mora or prosodial instant i.e. the length of time required to pronounce a short vowel (a long vowel contains 2 Mātrās, and a prolated vowel 3), Prāt.
musical unit of time (3 in number), Pañcat.
(only once ifc.) the full measure of anything (= मात्र), Hariv. 7125
right or correct measure, order, RV.; ChUp.
a minute portion, particle, atom, trifle, ŚBr. &c. &c. (˚त्रया, ind. in small portions, in slight measure, moderately, Daś.; Suśr.)
मात्रा [f.] राजेति कियती मात्रा, of what account is a king? a king is a mere trifle, Pañcat.
का मात्रा समुद्रस्य, what is the importance of the sea? the sea will easily be managed, ib.
an element (5 in number), BhP.
matter, the material world, MaitrUp.; MBh.; BhP.
materials, property, goods, household, furniture, money, wealth, substance, livelihood (also pl.), Vas.; Mn.; MBh. &c.
a mirror, Viṣṇ.
an earring, jewel, ornament, Kād.
the upper or horizontal limb of the Nāgarī characters, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (804,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मात्रा 1 A measure; see मात्रं above. --2 A standard of measure, standard, rule. --3 The correct measure. --4 A unit of measure, a foot. --5 A moment. --6 A particle, an atom. --7 A part, portion: सुरेंद्रमात्राश्रितगौरवत्वात् R. 3. 11. --8 A small portion, a little, trifle, a little quantity, a small measure only, see मात्र (3). --9 Account, consideration; राजेति कियती मात्रा Pt. 1. 40 ‘of what account or consideration is a king’, i. e. I hold him of no account; कायस्थ इति लघ्वी मात्रा Mu. 1. --10 Money, wealth; property. शून्यमठिकायां मात्राः समवतार्य Dk.; नक्तदिनं कक्षांतरात्तां मात्रां न मुंचति Pt. 1; कथमस्यार्थमात्रा हर्तव्या ibid. --11 [] (In prosody) A prosodial or syllabic instant, the time required to pronounce a short vowel. --12 An element. --13 The material world, matter. --14 The upper part of the Nāgarī characters. --15 An ear-ring. --16 An ornament; a jewel. --17 A measure of time (in music). --18 Function of the organs (इंद्रियवृत्ति). --Comp. --अर्वं half of a prosodial instant. --च्युतकं a kind of artificial composition, getting out another meaning by the omission of a Mātrā; e. g. मूलस्यितिपधः कुर्वन् पात्रैर्जष्टो गताक्षरैः । विटसेव्यः कुलीनस्य तिष्ठतः पथिकस्य सः ॥ (where the omission of the Mātrā in विट makes the sense applicable to a वट). --छंदस्, --वृत्तं a metre regulated by the number of prosodial instants it contains, e. g. the Āryā. --भस्त्रा a money-bag. --वस्तिः an oily clyster. --संगः attachment to or regard for household possessions or property; Ms. 6. 57. --समकः N. of a class of metres, see App. {1} --स्पंर्शः material contact, contact with material elements; Bg. 2. 14.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0858-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मात्रा, स्त्री, (मीयते अनया । मा + “हुयामाश्रुभ- सिभ्यस्त्रन् ।” उणा० ४ । १६८ । इति त्रन् टाप् ।) परिच्छदः । अल्पः । परिमाणम् । इत्यमरः । ३ । ३ । १७७ ॥ परिच्छदो हस्त्यश्वादिः । अल्पे यथा । शाकमात्रा । परिमाणे यथा । किं हस्तिमात्रोऽङ्कुशः । इति तट्टीकायां भरतः ॥ (यथा, बृहत्संहितायाम् । ५८ । २ ॥ “अङ्गुलमेकं भवति मात्रा ।”) कर्णभूषा । वित्तम् । अक्ष- रावयवः । इति मेदिनी । रे, ७५ ॥ * ॥ (छन्दसां ह्रस्वदीर्घादिप्रभेदः । यथा, श्रुतबोधे । “यस्याः पादे प्रथमे द्वादश मात्रा तथा तृतीये- ऽपि ॥”) कालविशेषः । यथा, -- “कालेन यावता पाणिः पर्य्येति जानुमण्डले । [] सा मात्रा कविभिः प्रोक्ता ह्रस्वदीर्घप्लुते मता ॥ इति प्राचीनाः ॥ अपि च । “वामजानुनि तद्धस्तभ्रमणं यावता भवेत् । कालेन मात्रा सा ज्ञेया मुनिभिर्वेदपारगैः ॥” इति तन्त्रसारः ॥ इन्द्रियवृत्तिः । यथा, -- “मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय ! शीतोष्णसुखदुःखदाः । आगमापायिनो नित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ! ॥” इति भगवद्गीता ॥ “मीयन्ते आभिर्विषयाः मात्रा इन्द्रियवृत्तयः ।” इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥ इन्द्रियम् । इति पूर्व्वोक्तश्लोकटीकायां मधु- सूदनसरस्वती ॥ अंशः । यथा, -- “न योषिद्भ्यः पृथग्दद्यादवसानदिनादृते । स्वभर्त्तृपिण्डमात्राभ्यस्तृप्तिरासां यतः स्मृता ॥” इति श्राद्धतत्त्वम् ॥ (शिलोच्चयः । यथा, ऋग्वेदे । ३ । ४ । ६ । ३ । “प्र मात्राभी रिरिचे ।” “मात्राभिः मीयन्ते परिच्छिद्यन्त इति मात्राः शिलोच्चयाः ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥ शक्तिः । यथा, पञ्चतन्त्रे । १ । ३५९ । “का मात्रा समु- द्रस्य यो मम प्रसूतिं दूषयिष्यति ॥” अव- यवः । यथा, मनौ । ७ । ४ । “चन्द्रवित्तेशयोश्चैव मात्रानिर्हृत्य शाश्वतीः ॥” “मात्रा अवयवाः ।” इति तट्टीकायां मेधा- तिथिः ॥ रूपम् । यथा, भागवते । २ । ५ । २५ ॥ “तस्य मात्रा गुणः शब्दः ॥” “मात्रा सूक्ष्मं रूपम् ।” इति तट्टीकायां स्वामी ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-696-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मात्रा" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें