🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:34:52 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

मात्रा (स्त्रीलिङ्ग)

‘इतनी माप का जितना कि’ ‘वहाँ तक पहुँचता हुआ जहाँ तक कि ’ अर्थो को प्रकट करने के लिए संज्ञाओं के साथ जोड़ा जाने वाला प्रत्यय, जैसा कि उरुमात्…

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामात्रामात्रेमात्राः
द्वितीयामात्राम्मात्रेमात्राः
तृतीयामात्रयामात्राभ्याम्मात्राभिः
चतुर्थीमात्रायैमात्राभ्याम्मात्राभ्यः
पञ्चमीमात्रायाःमात्राभ्याम्मात्राभ्यः
षष्ठीमात्रायाःमात्रयोःमात्राणाम्
सप्तमीमात्रायाम्मात्रयोःमात्रासु
सम्बोधनहे मात्रेहे मात्रेहे मात्राः

अर्थ: ‘इतनी माप का जितना कि’ ‘वहाँ तक पहुँचता हुआ जहाँ तक कि ’ अर्थो को प्रकट करने के लिए संज्ञाओं के साथ जोड़ा जाने वाला प्रत्यय, जैसा कि उरुमात्री भित्तिः (इस अर्थ में समास के अन्त में ‘मात्रा’ शब्द का प्रयोग भी चिन्तनीय है, दे.नी . )
संस्कृत: पर्याय: स्तोक, अल्प, क्षुल्लक, सूक्ष्म, श्लक्ष्ण

📚 अमरकोश में:
• थोड़ा अंश (३.१.६१) — पर्याय: त्रुटि, लव, लेश, कण, अणु

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

मातृ (स्त्रीलिङ्ग)

माँ, माता

🔎 आपका लिखा रूप मात्रा = तृतीया विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामातामातरौमातरः
द्वितीयामातरम्मातरौमातॄः
तृतीयामात्रामातृभ्याम्मातृभिः
चतुर्थीमात्रेमातृभ्याम्मातृभ्यः
पञ्चमीमातुःमातृभ्याम्मातृभ्यः
षष्ठीमातुःमात्रोःमातॄणाम्
सप्तमीमातरिमात्रोःमातृषु
सम्बोधनहे मातःहे मातरौहे मातरः

अर्थ: माँ, माता
संस्कृत: माता, जननी, गौः · पर्याय: अम्बा

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें