🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:39:45 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कण
kaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किनका । रवा । जर्रा । अत्यंत छोटा टुकड़ा ।
२. चावल की बारीक टुकड़ा । कना ।
३. अन्न के कुछ दाने । दो चार दाने ।
४. भिक्षा । दे॰ कन । उ॰—कण दैबो सौंप्यों ससुर बहु थोरहथी जानि ।—बिहारी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कण m. (Nir. vi, 30; related to कना, कनिष्ठ, कनीयस्, कन्या, in all of which smallness is implied, BRD.), a grain, grain of corn, single seed, AV. x, 9, 26
xi, 3, 5; KātyŚr.; Mn. &c.
a grain or particle (of dust), Ragh. i, 85; Vikr.
flake (of snow), Amar.
a drop (of water), Śak. 60 a; Megh.; BhP. &c.
a spark (of fire), Pañcat.
the spark or facet of a gem
any minute particle, atom, Prab.; Śāntiś.
कण n. a grain, single seed, Kathās. (cf. कनिष्ठ.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (245,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कणः 1 A grain, a single seed; तंडुलकणान् H. 1; Ms. 11. 93. --2 An atom or particle (of anything). --3 A very small quantity; द्रविन˚ Śānti. 1. 19; 3. 5. --4 A grain of dust; R. 1. 85; or of pollen; V. 2. 7. --5 A drop (of water) or spray; कणवाही मालिनीतरंगाणाम् Ś. 3. 7; अंबु˚, अश्रु˚ Me. 26, 45, 69; Amaru. 54. --6 An ear of corn. --7 Spark (as of fire). --8 The spark or facet of a gem. --9 Flake (of snow). --10 श्वेतजीरक. --णा 1 A kind of fly. --2 Long pepper. --3 Cumin seed. --णी 1 An atom, a drop. --2 A kind of corn. --3 The plant Premna Spinosa or Longifolia. --Comp. --अदः,--भक्षः, भुज् m. a nickname given to the philosopher who propounded the Vaiśeṣika system of philosophy (which may be said to be a ‘doctrine of atoms’). --अन्न a. one whose food consists of grains. ˚ता the state of one who is made to live on grains. --गुग्गुलः a kind of plant. --जीरः a white kind of cumin seed. --जीरकं small cumin seed. --भक्षः, भक्षकः, भुज् m. N. of Kaṇāda. --भक्षकः a kind of bird. --लाभः a whirlpool.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0371-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कण आर्त्तस्वरे भ्वा० पर० अक० सेट् । कणति अकाणीत् अकणीत् । ऋदित् । णिचि अचीकणत् त अचकणत् त । चकाण प्रनिकणति ।
कण गतौ भ्वा० पर० सक० सेट् । कणति अका(क)णीत् । घटादि० । णिचि कणयति ते
कण निमीलने वा चुरा० पर० अक० सेट् । काणयति ते । अचीकणत् त । काणयीम् यभूव आस चकार चक्रे काणः पक्षे पर० भ्वा० कणति अक(का)णीत् चकाण । निमीलनयत्र नेत्रादेः पक्ष्मावरणं सावयवस्याङ्गसङ्कोचनञ्च ।
कण पु० कण--निमीलने अच् । १ धान्यादेरतिसूक्ष्मांशे, राजनि० २ लेशे च वयवाल्पत्वेन तयोरवयवसङ्कोचवत्त्वात्तथा- त्वम् “तिलातसीसर्षपकणांश्चात्र प्रकिरेत्” सुश्रु० । “द्वाद- शाहं कणान्नता” याज्ञ० “नयनयुगलं कङ्कणभरम्” उद्भटः । “उद्यानानां नवजलकणैर्यूथिकाजालकानि” मेघ० । कणभक्षः कणादः । ३ वनजीरके स्त्री गौरा० ङीष् । अल्पार्थे टाप् । ४ क्षुद्रांशे ५ जीरके “शुण्ठीपादमिता क- णार्ण्णवमिता दीप्तायवान्योः क्रमात्” वैद्यकम् । “द्राक्षा- वल्लीनागवल्ली कणावल्लीशतावृतम्” काशी० । ६ पिप्- पल्याम्, ७ श्वेतजीरके च राजनि० । “कणान् वा भक्षयेदब्दं पिण्याकं बा सकृन्निशि” मनुः अल्पांशे स्त्रीत्वमपि “कदलीफलमध्यस्थं कणामात्रमपक्वकम्” तिथित० । (कुमेरापोका) । ७ कुम्भरीमक्षिकायां स्त्री मेदि० । ८ महिषाख्यगुग्गुलौ न० “रुहिकाख्यं कणं दारु सिह्लकं सागुरुं सितम् । शङ्खं जातीफलं श्रीशे धूपानि स्युः प्रियाणि वै” ति० त० वामपु० । “कणं महिषाख्य गुग्गुलुः” रघु० भीमसेनो भीमवत् कणगुम्- [] गुलुः कण इत्युत्तरपदलोपात्तथेति चिन्तनीयम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1626,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कण ॠ आर्त्तस्वरे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-- [] परं--अकं--सेट् ।) ॠ अचीकणत् अचकाणत् । कणति भीतः । इति दुर्गादासः ॥
कण, म गतौ । इति कविकल्पद्रुमः । (भ्वां--परं-- सक्--सेट्--घटादि ।) म कणयति । इति दुर्गा- दासः ॥
कण, क निमीलने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-- परं--सकं--सेट् ।) निमीलनं पक्ष्मावरणम् । क काणयति चक्षुः पक्ष्मभिरावृतं स्यादित्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
कणः, पुं, (कणति अतिसूक्ष्मत्वं गच्छति । कण + पचाद्यच् ।) अतिसूक्ष्मः । (“आनन्दाश्रुकणान् पिबन्ति शकुना निःशङ्कमङ्केशयाः” । इति शान्तिशतकम् ५ ॥) धान्यांशः । इत्यमरः । ३ । १ । ६२ ॥ (यथा, मनुः । ११ । ९२ । “कणान् वा भक्षयेदब्दं पिन्याकं वा सकृन्निशि” ॥) तस्य स्त्रीलिङ्गे कणी कणिका । वनजीरकः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-013-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कण" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें