🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:47:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कणिक
kaṇika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कणिक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कण । उ॰—गुरु मुख कणिक प्रीति से पावै । ऊँच नीच के भरम मिटावै ।—कबीर सा॰, भा॰४, पृ॰ ४१० ।
२. अनाज की बाली ।
३. गेहूँ का आटा ।
४. शत्रु ।
५. अग्निमंथ वृक्ष [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कणिक m. a grain, ear of corn
a drop, small particle, VarBṛS.
the meal of parched wheat, the heart of wheat, L.
an enemy, L.
a purificatory ceremony (= नीराजन, q.v.), L.
N. of a minister of king Dhṛtarāṣṭra, MBh. i
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (245,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कणिकः 1 A grain. --2 A small particle. --3 An ear of corn. --4 A meal of parched wheat. --5 An enemy. --6 N. of a purificatory ceremony, i. e. waving round lamps at sacrificial rites. --का 1 An atom, a small or minute particle. --2 A drop (of water); Me. 98. --3 A kind of corn or rice. --4 Cumin seed. --5 The अग्निमंथ tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0371-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कणिक पु० कणोविद्यतेऽस्य अस्त्यर्थे ठन् । १ गोधूमचूर्णे, (मयदा) राजनि० २ अतिसूक्ष्मांशे, ३ अग्निमन्थवृक्षे च स्त्री मेदि० । स्वार्थेठन् ४ अल्पार्थे “नाभेरभूत् स्वकणि- काद्वटवन्महाब्जम्” भाग० ७, ९, ३३, कणैव स्वार्थे कन् । कणिका ५ जीरके । मेदि० । ६ अल्पांशे ७ तण्डुलभदे च राय- मुकुटः । “तामुथाप्य स्वजलकणिकाशीतलेनानिलेन” मेघ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1627,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कणिकः, पुं, (कणैव इति स्वार्थे कन् अत इत्वम् ।) कणा । शत्रुः । नीराजनविधिः । इति सारस्वतः ॥ शुष्कगोधूमचूर्णम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (कणा विद्यतेऽस्य अस्त्यर्थे ठन् । स्वार्थे ठन् वा । “नाभे- रभूत् स्वकणिकाद् वटवन्महाब्जं” इति भाग- वतम् । ७ । ९ । ३३ ॥ धृतराष्ट्रमन्त्रिविशेषः । यथा महाभारते । १ । सम्भवपर्ब्बणि १४१ । २ । “तत आहूय मन्त्रज्ञं राजशास्त्रार्थवित्तमम् । कणिकं मन्त्रिणां श्रेष्ठं धृतराष्ट्रोऽब्रवीद्वचः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-013-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें