🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:01:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मर्यादा
maryādā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मर्यादा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] दे॰ मर्य्यादा ।
मर्य्यादा १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ मर्यादा]
१. दे॰ मर्यादा । उ॰— भो मर्य्यादा बहुत सुख लागा । यहि लेखे सब संशय भागा ।—कबीर (शब्द॰) ।
२. रीति । रसम । प्रथा ।
३. चाल । ढँग ।
४. विवाह में वर पक्षवालों का वह भोज जो उन्हें विवाह के तीसरे दिन कन्यापक्ष की ओर से दिया जाता है । बड़हार । बढ़ार । मुहा॰—मर्य्यादा रहना=बरात का विवाह के तीसरे दिन ठहरकर भोज में संमिलित होना ।
मर्य्यादा २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. सीमा । हद ।
२. कूल । नदी या समुद्र का किनारा ।
३. दो या दो से अधिक मनुष्यों के बीच की प्रतिज्ञा । मुआहिदा । करार ।
४. नियम ।
५. सदाचार ।
६. मान प्रतिष्ठा । गौरव । क्रि॰ प्र॰—रखना । मुहा॰—मर्य्यादा जाना=साख खत्म होना । विश्वास जाता रहना । मर्य्यादा लेना=लज्जा उतरना । लज्जित करना ।
७. धर्म ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मर्यादा f. (doubtful whether fr. मर्या + दा or मर्या + आद [fr. आ √ दा]; fancifully said to be fr. मर्य + अद, ‘devouring young men’ who are killed in defending boundaries) ‘giving or containing clear marks or signs’, a frontier, limit, boundary, border, bank, shore, mark, end, extreme point, goal (in space and time), RV. &c. &c. (षण्-मास-मर्यादया, within six months, VarBṛS.)
the bounds or limits of morality and propriety, rule or custom, distinct law or definition, Mn.; MBh. &c.
a covenant, agreement, bond, contract, MBh.; Kāv. &c.
continuance in the right way, propriety of conduct, Kāv.; Pañcat.
N. of a kind of ring used as an amulet, AV. vi, 81, 2
N. of the wife of Avācīna (daughter of a king of Vidarbha), MBh.
of the wife of Devātithi (daughter of a king of Videha), ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (791,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मर्यादा [मर्यायां सीमायां दीयते दा-घञर्थे क] 1 A limit, boundary (fig. also); bound, border, frontier, verge; मर्यादाव्यतिक्रमः Pt. 1. --2 End, termination, terminus. --3 A shore, bank. --4 A mark, land-mark. --5 The bounds of morality, any fixed usage or established rule, moral law. --6 A rule of propriety or decorum, bounds or limits of propriety, propriety of conduct; आस्तातापवादभिन्नमर्याद U. 5; Pt. 1. 142. --7 A contract, covenant, an agreement. --Comp. --अचलः, --गिरिः, --पर्वतः a frontier-mountain. --भेदकः a destroyer of land-marks.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0847-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मर्य्यादा स्त्री मर्य्यायां सीमायां दीयते दा--घञर्थे क पर्य्यादीयते वा परि + आ--दा--अङ् पृषो० पस्य मः । १ न्याय्यपथस्थितौ अमरः । २ सीमायाम् जटा० ३ कूले च हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4738,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मर्य्यादा, स्त्री, (मर्य्या + दा + अङ् । न्याय्यपथ- स्थितिः । (यथा, महाभारते । १५ । २२ । २५ । “मर्य्यादायां स्थितो धर्म्मः शमश्चैवास्य लक्ष- णम् ॥”) तत्पर्य्यायः । संस्था २ धारणा ३ स्थितिः ४ । इत्यमरः । २ । ८ । २६ ॥ “पर्य्यादीयते मर्य्यादा पर्य्याङ्पूर्व्वात् दाञो ङः निपातनात् पस्य मः ।” इति तट्टीकायां भरतः ॥ “मर्य्येति सीमार्थे अव्ययं तत्र दीयते मर्य्यादेति स्वामी ।” इति रायमुकुटः ॥ “म्रियन्तेऽत्रेति मर्य्या तां ददा- तीति मर्य्यादा ।” इति सारसुन्दरी ॥ सीमा । इति जटाधरः ॥ कूलम् । इति हेमचन्द्रः । ४ । १४३ ॥ (यथा, प्रबोधचन्द्रोदये । १ । ६ । “कल्पान्तवातसंक्षोभलङ्घिताशेषभूभृतः । स्थैर्य्यप्रसादमर्य्यादास्ता एव हि महोदधेः ॥” देवातिथेः पत्नी । यथा, महाभारते । १ । ९५ । २३ । “देवातिथिः खलु वैदेहीमुपयेमे मर्य्यादां नाम ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-643-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मर्यादा" आता है (19)
आन मर्यादासीम पु ^१ संज्ञा पुं॰ सीमा । हद । पराकाष्ठा । सर- हद । मर्यादा । मुहा॰—सीम…अरकला पु संज्ञा पुं॰ रोक । मर्यादाइज्जत मान । मर्यादा । प्रतिष्ठा । आदरसीमा दे॰ 'सीमा' २संस्था ठहरने की क्रिया या भाव । ठहराव । स्थितिवेला काल । समय । वक्तधारणा धारण करने की क्रिया या भावहद किसी वस्तु के विस्तार का अंतिम सिरा । किसी चीज की लंबाई, चौड़ाई, ऊँचाई…सेतुभेदी दंती । उदुंबरपर्णी । तिरीफललीक लंबा चला गया चिह्व । लकीर । रेखा । क्रि॰ प्र॰—खींचना । मुहा॰—लीक करके=…वजन भार । बोझसाख साक्षी । गवाहसेत † ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'सेतु'आनतान अंड बंड बात । ऊटपटाँग बात । बेसिर पैर की बातबंधेज नियत समय पर और नियत रूप से मिलने या दिया जानेवाला पदार्थ या द्रव्यहकीकत तत्त्व । सचाई । असलियत । सत्यताहुरमत सतीत्व । अस्मतविरतिया † संज्ञा पुं॰ हज्जाम या बारी आदि की जाति का वह व्यक्ति जो विवाह संबंध …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें