🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:13:50 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

मर्यादा (स्त्रीलिङ्ग)

सीमा, हद (आलं से भी) छोर, सीमान्त, सरहद, किनारा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामर्यादामर्यादेमर्यादाः
द्वितीयामर्यादाम्मर्यादेमर्यादाः
तृतीयामर्यादयामर्यादाभ्याम्मर्यादाभिः
चतुर्थीमर्यादायैमर्यादाभ्याम्मर्यादाभ्यः
पञ्चमीमर्यादायाःमर्यादाभ्याम्मर्यादाभ्यः
षष्ठीमर्यादायाःमर्यादयोःमर्यादानाम्
सप्तमीमर्यादायाम्मर्यादयोःमर्यादासु
सम्बोधनहे मर्यादेहे मर्यादेहे मर्यादाः

अर्थ: सीमा, हद (आलं से भी) छोर, सीमान्त, सरहद, किनारा
संस्कृत: पर्याय: संस्था, धारणा, स्थिति, काष्ठा, प्रमाण

📚 अमरकोश में:
• मर्यादा (२.८.२६) — पर्याय: संस्था, धारणा, स्थिति
• प्रमाण (३.३.६०) — पर्याय: कारण, शास्त्र, परिमाण, प्रमाता
• सन्धा (३.३.११०) — पर्याय: प्रतिज्ञा

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें