🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:02:35 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मर्यादा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मर्यादा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मर्यादा

अर्थ: सीमा, हद (आलं से भी) छोर, सीमान्त, सरहद, किनारा

संस्कृत: सीमा, धारणा, संस्था, प्रमाणम् · पर्याय: संस्था, धारणा, स्थिति, काष्ठा, प्रमाण

व्युत्पत्ति: मर्यायां सीमाया दीयते, मर्या+दा+अङ+टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मर्यादा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. मर्यादा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. मर्यादा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. मर्यादा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. मर्याद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. मर्याद (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मर्यादा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामर्यादामर्यादेमर्यादाः
द्वितीयामर्यादाम्मर्यादेमर्यादाः
तृतीयामर्यादयामर्यादाभ्याम्मर्यादाभिः
चतुर्थीमर्यादायैमर्यादाभ्याम्मर्यादाभ्यः
पञ्चमीमर्यादायाःमर्यादाभ्याम्मर्यादाभ्यः
षष्ठीमर्यादायाःमर्यादयोःमर्यादानाम्
सप्तमीमर्यादायाम्मर्यादयोःमर्यादासु
सम्बोधनहे मर्यादेहे मर्यादेहे मर्यादाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मर्यादा
मर्यादा
maryādā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मर्यादा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] दे॰ मर्य्यादा ।
मर्य्यादा १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ मर्यादा]
१. दे॰ मर्यादा । उ॰— भो मर्य्यादा बहुत सुख लागा । यहि लेखे सब संशय भागा ।—कबीर (शब्द॰) ।
२. रीति । रसम । प्रथा ।
३. चाल । ढँग ।
४. विवाह में वर पक्षवालों का वह भोज जो उन्हें विवाह के तीसरे दिन कन्यापक्ष की ओर से दिया जाता है । बड़हार । बढ़ार । मुहा॰—मर्य्यादा रहना=बरात का विवाह के तीसरे दिन ठहरकर भोज में संमिलित होना ।
मर्य्यादा २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. सीमा । हद ।
२. कूल । नदी या समुद्र का किनारा ।
३. दो या दो से अधिक मनुष्यों के बीच की प्रतिज्ञा । मुआहिदा । करार ।
४. नियम ।
५. सदाचार ।
६. मान प्रतिष्ठा । गौरव । क्रि॰ प्र॰—रखना । मुहा॰—मर्य्यादा जाना=साख खत्म होना । विश्वास जाता रहना । मर्य्यादा लेना=लज्जा उतरना । लज्जित करना ।
७. धर्म ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मर्यादा f. (doubtful whether fr. मर्या + दा or मर्या + आद [fr. आ √ दा]; fancifully said to be fr. मर्य + अद, ‘devouring young men’ who are killed in defending boundaries) ‘giving or containing clear marks or signs’, a frontier, limit, boundary, border, bank, shore, mark, end, extreme point, goal (in space and time), RV. &c. &c. (षण्-मास-मर्यादया, within six months, VarBṛS.)
the bounds or limits of morality and propriety, rule or custom, distinct law or definition, Mn.; MBh. &c.
a covenant, agreement, bond, contract, MBh.; Kāv. &c.
continuance in the right way, propriety of conduct, Kāv.; Pañcat.
N. of a kind of ring used as an amulet, AV. vi, 81, 2
N. of the wife of Avācīna (daughter of a king of Vidarbha), MBh.
of the wife of Devātithi (daughter of a king of Videha), ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (791,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मर्यादा [मर्यायां सीमायां दीयते दा-घञर्थे क] 1 A limit, boundary (fig. also); bound, border, frontier, verge; मर्यादाव्यतिक्रमः Pt. 1. --2 End, termination, terminus. --3 A shore, bank. --4 A mark, land-mark. --5 The bounds of morality, any fixed usage or established rule, moral law. --6 A rule of propriety or decorum, bounds or limits of propriety, propriety of conduct; आस्तातापवादभिन्नमर्याद U. 5; Pt. 1. 142. --7 A contract, covenant, an agreement. --Comp. --अचलः, --गिरिः, --पर्वतः a frontier-mountain. --भेदकः a destroyer of land-marks.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0847-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मर्य्यादा स्त्री मर्य्यायां सीमायां दीयते दा--घञर्थे क पर्य्यादीयते वा परि + आ--दा--अङ् पृषो० पस्य मः । १ न्याय्यपथस्थितौ अमरः । २ सीमायाम् जटा० ३ कूले च हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4738,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मर्य्यादा, स्त्री, (मर्य्या + दा + अङ् । न्याय्यपथ- स्थितिः । (यथा, महाभारते । १५ । २२ । २५ । “मर्य्यादायां स्थितो धर्म्मः शमश्चैवास्य लक्ष- णम् ॥”) तत्पर्य्यायः । संस्था २ धारणा ३ स्थितिः ४ । इत्यमरः । २ । ८ । २६ ॥ “पर्य्यादीयते मर्य्यादा पर्य्याङ्पूर्व्वात् दाञो ङः निपातनात् पस्य मः ।” इति तट्टीकायां भरतः ॥ “मर्य्येति सीमार्थे अव्ययं तत्र दीयते मर्य्यादेति स्वामी ।” इति रायमुकुटः ॥ “म्रियन्तेऽत्रेति मर्य्या तां ददा- तीति मर्य्यादा ।” इति सारसुन्दरी ॥ सीमा । इति जटाधरः ॥ कूलम् । इति हेमचन्द्रः । ४ । १४३ ॥ (यथा, प्रबोधचन्द्रोदये । १ । ६ । “कल्पान्तवातसंक्षोभलङ्घिताशेषभूभृतः । स्थैर्य्यप्रसादमर्य्यादास्ता एव हि महोदधेः ॥” देवातिथेः पत्नी । यथा, महाभारते । १ । ९५ । २३ । “देवातिथिः खलु वैदेहीमुपयेमे मर्य्यादां नाम ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-643-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मर्यादा" आता है (19)
आन मर्यादासीम पु ^१ संज्ञा पुं॰ सीमा । हद । पराकाष्ठा । सर- हद । मर्यादा । मुहा॰—सीम…अरकला पु संज्ञा पुं॰ रोक । मर्यादाइज्जत मान । मर्यादा । प्रतिष्ठा । आदरसीमा दे॰ 'सीमा' २संस्था ठहरने की क्रिया या भाव । ठहराव । स्थितिवेला काल । समय । वक्तधारणा धारण करने की क्रिया या भावहद किसी वस्तु के विस्तार का अंतिम सिरा । किसी चीज की लंबाई, चौड़ाई, ऊँचाई…सेतुभेदी दंती । उदुंबरपर्णी । तिरीफललीक लंबा चला गया चिह्व । लकीर । रेखा । क्रि॰ प्र॰—खींचना । मुहा॰—लीक करके=…वजन भार । बोझसाख साक्षी । गवाहसेत † ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'सेतु'आनतान अंड बंड बात । ऊटपटाँग बात । बेसिर पैर की बातबंधेज नियत समय पर और नियत रूप से मिलने या दिया जानेवाला पदार्थ या द्रव्यहकीकत तत्त्व । सचाई । असलियत । सत्यताहुरमत सतीत्व । अस्मतविरतिया † संज्ञा पुं॰ हज्जाम या बारी आदि की जाति का वह व्यक्ति जो विवाह संबंध …

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मर्यादामर्यादा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मर्यादा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | मर्यादा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मर्यादा 📚 ➤ सीमा, हद (आलं से भी) छोर, सीमान्त, सरहद, किनारा
संस्कृत: सीमा, धारणा, संस्था, प्रमाणम् · पर्याय: संस्था, धारणा, स्थिति, काष्ठा, प्रमाण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मर्यादा 📚दे॰ 'मर्य्यादा'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मर्यादा
मर्यादा (२.८.२६) — संस्था, धारणा, स्थिति
प्रमाण (३.३.६०) — कारण, शास्त्र, परिमाण, प्रमाता

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • मर्यादा = मर्या + अदा तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬