🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:13:43 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धारणा
dhāraṇā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धारणा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. धारण करने की क्रिया या भाव ।
२. वह शक्ति जिसमें कोई बात मन में धारण की जाती है । समझने या मन में धारण करने की वृत्ति । बुद्धि । अक्ल । समझ ।
३. दृढ़ निश्चय । पक्का विचार ।
४. मर्यादा । जैसे,— नीति की यह धारणा है कि पानी में मुँह न देखा जाय ।
५. मन या ध्यान में रखने की वृत्ति । याद । स्मृति ।
६. योग के आठ अंगों में से एक । मन की वह स्थिति जिसमें कोई और भाव विचार नहीं रह जाता केवल ब्रह्म का ही़ ध्यान रहता है । विशेष— उस समय मनुष्य केवल ईश्वर का चिंतन करता है, उसमें किसी प्रकार की वासना नहीं उत्पन्न होती और न उसकी इंद्रियाँ विचलित होती हैं । यही धारण पीछे स्थायी होकर 'ध्यान' में परिणात हो जाती है ।
७. बृहत्संहितता के अनुसार एक योग जो ज्येष्ट शुक्ला अष्टमी से एकादशी तक एक विशिष्ट प्रकार की वायु चलने पर होता है । विशेष— इससे इस बात का पता लगाता है कि आगामी वर्षा ऋतु में यथेष्ट पानी बरसेगा या नहीं । यह वर्षा के गर्भधारण का योग माना जाता है, इसी लिये इसे धारण कहते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धारणा f. (cf. ˚ण, col. 1) the act of holding, bearing, wearing, supporting, maintaining, MBh.; R.
retaining, keeping back (also in remembrance), a good memory, KaṭhUp.; GṛS.; MBh.; BhP.
collection or concentration of the mind (joined with the retention of breath), Mn.; MBh.; Suśr.; Kāv.; Pur. &c.
cf. MWB. 239 (˚णां-√ धृ, to exercise concentration, Yājñ.; ˚णां गतः, having composed one's self, R.)
understanding, intellect, Yājñ. iii, 73
firmness, steadfastness, righteousness, L.
fixed preceptor settled rule, certainty, Mn.; MBh.
pl. the 8th to the 11th day in the light half of month Jyaiṣṭha, Var.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (515,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धारणा 1 The act of holding, bearing, supporting preserving, &c. --2 The faculty of retaining in the mind, a good or retentive memory; धीर्धारणावती मेधा Mk. --3 Memory in general. --4 Keeping the mind collected, holding the breath suspended, steady abstraction of mind; परिचेतुमुपांशु धारणां R. 8. 18; Ms. 6. 72; Y. 3. 201; (धारणेत्युच्यते चेयं धार्यते यन्मनो तया). --5 Fortitude, firmness, steadiness. --6 A fixed precept or injunction, a settled rule, conclusion; इति धर्मस्य धारणा Ms. 8. 184, 4. 38, 9. 124. --7 Understanding, intellect. --8 Continuance in rectitude, propriety, decorum. --9 Conviction or abstraction. --Comp. --योगः deep devotion. --शक्तिः f. a retentive memory.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0596-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धारणा, स्त्री, (धार्य्यते या सा । धृ + णिच् + युच् । टाप् ।) बुद्धिः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, याज्ञवल्क्ये । ३ । ७३ । “इन्द्रियाणि मनः प्राणो ज्ञानमायुः सुखं धृतिः । धारणा प्रेरणं दुःखमिच्छाहङ्कार एव च ॥”) न्याय्यपथस्थितिः । तत्पर्य्यायः । संस्था २ मर्य्यादा ३ स्थितिः ४ । इत्यमरः । २ । ८ । २६ ॥ (यथा, मनुः । ४ । ३८ । “न लङ्घ्ययेत् वत्सतन्त्रीं न प्रधावेच्च वर्षति । न चोदके निरीक्षेत स्वं रूपमिति धारणा ॥”) योगाङ्गविशेषः । इति मेदिनी । णे, ५६ ॥ “स तु अद्बितीयवस्तुन्यन्तरेन्द्रियधारणम् ।” इति वेदान्तसारः ॥ ध्येये चित्तस्य स्थिरबन्धनम् । इति हेमचन्द्रः ॥ “तस्मात् समस्तशक्तीनामाधारे तत्र चेतसः । कुर्व्वीत संस्थितिं सा तु विज्ञेया शुद्धधारणा ॥” इति विष्णुपुराणे । ६ । ७ । ७४ ॥ ब्रह्मणि मनोधारणम् । यथा, -- “ब्रह्मात्मचिन्ता ध्यानं स्यात् धारणा मनसो धृतिः । अहं ब्रह्मेत्यवस्थानं समाधिर्ब्रह्मणः स्थितिः ॥” इति गारुडे ४९ अध्यायः ॥ अष्टादशप्राणायामादिरूपधारणा यथा, -- “प्राणायामा दशाष्टौ च धारणा साभिधीयते । द्वे धारणे स्मृतो योगो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ प्राङ्नाभ्यां हृदये चात्र तृतीया च तथोरसि । कण्ठे मुखे नासिकाग्रे नेत्रभ्रूमध्यमुर्द्धसु । किञ्चित्तस्मात् परस्मिंश्च धारणाः परमाः स्मृताः । दशैता धारणाः प्राप्य प्राप्नोत्यक्षरसाम्यताम् ॥” इति गारुडे २३० अध्यायः ॥ अपि च । “प्राणायामैर्द्वादशभिर्यावत्कालो हृतो भवेत् । [] यस्तावत्कालपर्य्यन्तं मनो ब्रह्मणि धारयेत् । तस्यैव ब्रह्मणा प्रोक्तं ध्यानं द्वादशधारणाः ॥ द्बादशध्यानपर्य्यन्तं मनो ब्रह्मणि यो नरः । तुष्टे तु स यतो मुक्तः समाधिः सोऽभिधीयते ॥ ध्येयान्न चलते यस्य मनोऽभिध्यायतो भृशम् । प्राप्यावधि कृतं कालं यावत् सा धारणा स्मृता ॥” इति च गारुडे २४० अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-795-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धारणा" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें