🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:38:20 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वेला
velā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वेला संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. काल । समय । वक्त ।
२. समय का एक विभाग जो दिन और रात का चौबीसवाँ भाग होता है । कुछ लोग दिनमान के आठवें भाग को भी वेला मानते हैं ।
३. मर्यादा ।
४. समुद्र का किनारा ।
५. समुद्र की लहर ।
६. वाक् । वाणी ।
७. मसूड़ा ।
८. भोजन । खाना ।
९. रोग । बीमारी ।
१०. बुद्ध की स्त्री (को॰) ।
११. राग । आसक्ति (को॰) ।
१२. अवसर । मौका (को॰) ।
१३. विश्राम का अवकाश (को॰) ।
१४. आसान या कष्ट-बाधा-विहीन मृत्यु (को॰) ।
१५. मृत्यु का समय (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेला f. limit, boundary, end, ŚBr.; Kāvyād.
distance, ŚBr.; KātyŚr.
boundary of sea and land (personified as the daughter of Meru and Dhāriṇī, and the wife of Samudra), coast, shore (वेलायाम्, on the sea-shore, coast-wise), MBh.; Kāv. &c.
limit of time, period, season, time of day, hour (with पश्चिमा, the evening hour; का वेला, ‘what time of the day is it?’ का वेला प्राप्तायाः, ‘how long has she been here?’ -वेलम् ifc. after a numeral = times), ŚBr. &c. &c.
opportunity, occasion, interval, leisure (वेलाम् प्र-√ कृ, to watch for an opportunity; वेलायाम्, at the right moment or season; अर्थ-वेलायाम्, at the moment when the meaning is under consideration), MBh.; Kāv. &c.
meal-time, meal (as of a god = ईश्वरस्य भोजनम्, Śiva's meal), L.
the last hour, hour of death, BhP.
easy or painless death, L.
tide, flow (opp. to ‘ebb’), stream, current, MaitrUp.; MBh. &c.
‘sickness’ or ‘passion’ (राग or रोग), L.
the gums, L.
speech, L.
N. of the wife of Buddha, L.
of a princess found on the seashore (after whom the 11th Lambaka of the Kathāsarit-sāgara is called).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1018,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेला 1 Time; वेलोपलक्षणार्थमादिष्टोस्मि Ś {4} --2 Season, opportunity. --3 Interval of repose, leisure. --4 Tide, flow, current. --5 The seacoast, sea-shore; वलोनिलाय प्रमृता भुजंगाः R. 13. 12, 15; स वेलावप्रवलयां (उर्वी) 1. 30, 8. 80, 17. 37; Śi. 3. 79; 9. 38. --6 Limit, boundary. --7 Speech. --8 Sickness. --9 Easy death. --10 The gums. --11 Passion, feeling. --Comp. --कूलं N. of a district called Tāmralipta. --मूलं the sea-shore. --वनं a wood on the sea-coast.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1011-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेला, स्त्री, (वेल्यतेऽनयेति । वेल + गुरोश्च हलः इत्यः । ततष्टाप् ।) कालः । तत्पर्य्यायः । समयः २ क्षणः ३ वारः ४ अवसरः ५ प्रस्तावः ६ प्रक्रमः ७ अन्तरम् ८ । इति हेमचन्द्रः ॥ तत्परिमाणानि यथा, -- “अक्षिपक्ष्मपरिक्षेपो निमेषः परिकीर्त्तितः । द्वौ निमेषौ त्रुटिर्नाम द्वे त्रुटी तु लवः स्मृतः ॥ द्बिलवः क्षण इत्युक्तः काष्ठा प्रोक्ता दश क्षणाः । दश काष्ठाः किला नाम तत्संख्या स्याच्च नाडिका ॥ घटिके द्वे मुहूर्त्तः स्यात्तैस्त्रिंशत्या दिवानिशम् । चतुर्व्विंशतिवेलाभिरहोरात्रं प्रचक्षते ॥ सूर्य्योदयादि विज्ञेयो मुहूर्त्तानां क्रमः सदा । पश्विमादर्द्धरात्रादि होराणां विद्यते क्रमः ॥ ज्ञेयं पित्र्यमहोरात्रं पक्षौ कृष्णसितासितौ । त्रिंशता च दिनैर्मासो द्विमास ऋतुरुच्यते । भवेद्दिव्यमहोरात्रं षड्२भिरुत्तरदक्षिणौ । वर्षं द्वादशभिर्मासैर्मलमासस्त्रयोदशः ॥” इति वह्रिपुराणे गणभेदनामाध्यायः ॥ * ॥ मर्य्यादा । इत्यमरः ॥ (यथा, महाभारते । २ । ६३ । ३९ । [] “धिगस्तु नष्टः खलु भारतानां धर्म्मस्तथा क्षत्रविदाञ्च वृत्तम् । यत्र ह्यतीतां कुरुधर्म्मवेलां प्रेक्षन्ति सर्व्वे कुरवः सभायाम् ॥”) समुद्रकूलम् । (यथा, रघुः । १ । ३० । “स वेलावप्रवलयां परिखीकृतसागराम् । अनन्यशासनामुर्व्वीं शशासैकपुरीमिव ॥”) समुद्रजलविकारः । (यथा, रघुः । १२ । ३६ । “संरम्भं मैथिलीहासः क्षणसौम्यां निनाय ताम् । निवातस्तिमितां वेलां चन्द्रोदय इवोदधेः ॥”) अक्लिष्टमरणम् । रागः । ईश्वरस्य भोजनम् । इति मेदिनी ॥ अत्र पवर्गीयबकारादौ लिखितः । रागस्थाने रोगः । वाक् । बुधस्त्री । इति विश्वः ॥ दन्तमांसम् । इति हारावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-505-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें