🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:12:41 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मूल
mūla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मूल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] पेड़ों का वह भाग जो पृथ्वी के नीचे रहता है । जड़ । उ॰—एहि आसा अटक्यो रहै अलि गुलाब के भूल ।—बिहारा (शब्द॰) ।
२. खाने योग्य मोटी मीठी जड़ । कंद । उ॰—संबत सहस मूल फल खाए । साक खाइ सत वर्ष गँवाए ।—तुलसी (शब्द॰) । यौ॰—कंदमूल ।
३. आदि । आरंभ । शुरू । उ॰—(क) उमा संभु सीतारमन जो मा पर अनुकूल । तौ बरनौं सो होइ अंत मध्य अरु मूल ।—विश्राम (शब्द॰) । (ख) सेतु मूल सिव सोभिजै केसव परम प्रकाश ।—केशव (शब्द॰) । आदि कारण । उत्पत्ति का हेतु । उ॰—करम को मूल तन, तन मूल जीव जग जीवन को मूल अति आनंद ही धरिबो ।—पद्माकर (शब्द॰) ।
५. असल जमा या धन जो किसी व्यवहार या व्यवसाय में लगाया जाय । असल । पूँजी । उ॰—और बनिज में नाहीं लाहा, होत मूल में हानि ।—सूर (शब्द॰) ।
६. किसी वस्तु के आरंभ का भाग । शुरू का हिस्सा । जैसे, भुजमूल ।
७. नीवँ । बुनियाद ।
८. ग्रंथकार का निज का वाक्य या लेख जिसपर टीका आदि की जाय । जैसे,—इस संग्रह में रामायण मूल और टीका दोनों हैं ।
९. सत्ताइस नक्षत्रों में से उन्नीसवाँ नक्षत्र । विशेष—इस नक्षत्र के अधिपति निऋति है । इसमें नौ तारे हैं जिनकी आकृति मिलकर सिंह की पूँछ के समान होती है । यह अधोमुख नक्षत्र है । फलित के अनुसार इस नक्षत्र में जन्म लेनेवाला वृद्धावस्था में दरिद्र, शरीर से पीड़ित, कलानुरागी, मातृपितृहंता और आत्मीय लोगों का उपकार करनेवाला होता है ।
१०. निकंज ।
११. पास । समीप ।
१२. सूरन । जिमीकंद ।
१३. पिप्पलीमूल ।
१४. पुष्परमूल ।
१५. किसी वस्तु के नीचे का भाग या तल । पादप्रदेश । जैसे, पर्वतमूल गिरिमूल ।
१६. दुर्ग । राष्ट्र ।
१७. किसी देवता का आदिमंत्र या बीज ।
मूल २ वि॰ [सं॰] मुख्य । प्रधान । खास । उ॰—ल्याउ मूल वल बोलि हमारो सोई सैन्य हजूरी । पर चर दौरि वोलि ल्याए द्रुत सैन्य भयंकर भूरी ।—रघुराज (शब्द॰) ।
मूल पु ‡ ३ संज्ञ पुं॰ [सं॰ मूल्य, प्रा॰ मुल्ल] दे॰ मूल्य । उ॰— पाज क सए साना क टका, चंदन क मूल इंधन विका ।— कीर्ति॰ पृ॰ ६८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मूल n. (or m. g. अर्धर्चादि; ifc. f(आ or ई). ; prob. for 3. मूर See above) ‘firmly fixed’, a root (of any plant or tree; but also fig. the foot or lowest part or bottom of anything), RV. &c. &c. (मूलं √ कृ or बन्ध्, to take or strike root)
a radish or the root of various other plants (esp. of Arum Campanulatum, of long pepper, and of Costus Speciosus or Arabicus), L.
the edge (of the horizon), Megh.
immediate neighbourhood (मम मूलम् = to my side), R.
basis, foundation, cause, origin, commencement, beginning (मूलाद् आरभ्य or आ मूलात्, from the beg˚; मूलात्, from the bottom, thoroughly; मूलं क्रमतश् च, right through from beginning, Divyāv.), Mn.; MBh. &c. (ibc. = chief, principal, cf. below; ifc. = rooted in, based upon, derived from)
a chief or principal city, ib.
capital (as opp. to ‘interest’), SāmavBr.; Prab.
an original text (as opp. to the commentary or gloss), R.; Kathās.; Suśr.
a king's original or proper territory, Mn. vii, 184
a temporary (as opp. to the rightful) owner, Mn. viii, 202
an old or hereditary servant, a native inhabitant, MW.
the square root, Sūryas.
a partic. position of the fingers (= मूत-बन्ध), Pañcar.
a copse, thicket, L.
मूल n. also m. and f(आ). N. of the 17th (or 19th) lunar mansion, AV. &c. &c.
मूल m. herbs for horses, food, Divyāv.
N. of Sadā-śiva, Cat.
मूल mfn. original, first, Cat.
= निज, own, proper, peculiar, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (826,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मूलं [मूल्-क] 1 A root (fig. also); तरुमूलानि गृहीभवति तेषां Ś. 7. 20; or शाखिनो धौतमूलाः 1. 15; मूलं बंध् to take or strike root; बद्धमूलस्य मूलं हि महद्वैरतरोः स्त्रियः Śi. 2. 38. --2 The root, lowest edge or extremity of anything; कस्याश्चिदासिद्रशना तदानीमंगुष्ठमूलार्पितसूत्रशेषा R. 7. 10; so प्राचीमूले Me. 89. --3 The lower part or end, base, the end of anything by which it is joined to something else; बाह्वोर्मूलं Śi. 7. 32; so पादमूलं, कर्णमूलं, ऊरुमूलं &c. --4 Beginning, commencement; आमूलाच्छ्रोतुमिच्छामि Ś. 1. --5 Basis, foundation, source, origin, cause; सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः Mb.; रक्षोगृहे स्थितिर्मूलं U. 1. 6; इति केनाप्युक्तं तत्र मूलं मृग्यं ‘the source or authority should be found out’. --6 The foot or bottom of anything; पर्वतमूलं, गिरिमूलं &c. --7 The text, or original passage (as distinguished from the commentary or gloss). --8 Vicinity, neighbourhood. --9 Capital, principal, stock. --10 A hereditary servant. --11 A square root. --12 A king's own territory; स गुप्तमूलप्रत्यंतं: R. 4. 26; Ms. 7. 184. --13 A vender who is not the true owner; Ms. 8. 202 (अस्वामिविक्रेता Kull.). --14 The nineteenth lunar mansion containing 11 stars. --15 A thicket, copse. --16 The root of long pepper. --17 A particular position of the fingers. --18 A chief or capital city. --19 An [] aboriginal inhabitant. --20 A bower, an arbour (निकुंज). --21 N. of several roots. पिप्यली, पुष्कर, शूरण &c. (In comp. मुल may be translated by ‘first, prime, original, chief, principal’; e. g. मूलकारणं ‘prime cause’ &c. &c.). --Comp. --आधारं {1} the navel. {2} a mystical circle above the organs of generation. --आभं a radish. --भायतनं the original abode. --आशिन् a. living upon roots. --आह्वं a radish. --उच्छेदः utter destruction, total eradication. --कर्मन् n. magic. --कारः the author of an original work. --कारणं the original or prime cause; Ku. 6. 13. --कारिका a furnace, an oven. --कृच्छ्रः --च्छ्रं a kind of penance, living only upon roots. --केशरः a citron. --गुणः the co-efficient of a root. --ग्रंथः {1} an original text. {2} the very words uttered by Śākyamuni. --छेदः uprooting. --ज a. {1} radical. {2} growing at the roots of trees (as an anthill). {3} born under the constellation Mūla. --(जः) plant growing from a root. --(जं) a green ginger. --देवः an epithet of Kaṃsa. --द्रव्यं, --धनं principal, stock, capital. --धातुः lymph. --निकृंतन a. destroying root and branch. --पुरुषः ‘the stock-man’, the male representative of a family. --प्रकृतिः f. the Prakṛti or Pradhāna of the Sāṃkhyas (q. v.). --(pl.) the four principal sovereigns to be considered at the time of war ( विजिगीषु, अरि, मध्यम, and उदासीन); see Ms. 7. 155. --फलदः the bread-fruit tree. --बर्हणं the act of uprooting, extermination. --भद्रः an epithet of Kaṃsa. --भृत्यः an old or hereditary servant. --वचनं an original text. --वापः one who plants roots. --वित्तं capital, stock. --विभुजः a chariot. --व्यसनवृत्तिः the hereditary occupation of executing criminals; Ms. 10. 38. --व्रतिन् a. living exclusively on roots. --शकुनः (in augury) the first bird. --शाकटः, --शाकिनं a field planted with edible roots. --संघः a society, sect. --स्थानं {1} base, foundation. {2} the Supreme Spirit. {3} wind, air. {4} Mooltan. --(नी) N. of Gaurī. --स्थायिन् m. an epithet of Śiva. --स्रोतस् n. the principal current or fountain-head of a river. --हर a. uprooting completely.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0874-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मूल प्रतिष्ठायां भ्वा० उभ० अक० सेट् । मूलति ते अमूलीत् अमूलिष्ट ।
मूल रोपणे चुरा० उभ० सक० सेट् । मूलयति ते अमूमुलत् त ।
मूल न० मूल--क । १ शिफायाम् (जड) (शिकड) अमरः २ आद्ये ३ निकुञ्जे ४ नक्षत्रभेदे ५ अन्तिके विश्वः ६ बाणि- ज्याद्युपयोनिनि ७ मूलधने, मेदि० । ८ निजे अजयः । ९ चरणे १० शूरणे शब्दमा० ११ पिप्पलीमूले १२ पुष्करमूले राजनि० । १३ टीकादिना व्याख्येयग्रन्थे च अश्विन्यवधिके ऊनविंशे नक्षत्रे अस्त्री० ति० त० शबदर० स्त्रीत्वमुक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4759,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मूल क रोपणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०- उभ०-सक०-सेट् ।) दीर्घी रोपणमारोपणम् । क मूलयति वृक्षं लोकः । गोविन्दभट्टस्तु रोहणे इति पठित्वा रोहणं जन्मेति व्याख्याति । इति दुर्गादासः ॥
मूल ञ प्रतिष्ठायाम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- उभ०-अक०-सेट् ।) पवर्गशेषादिर्दीर्घी । प्रतिष्ठा स्थितिरिति गोविन्दभट्टः । ञ मूलति मूलते यशः । अयं परस्मैपदीत्यन्ये । इति दुर्गादासः ॥
मूलं, क्ली, (मवते बध्नाति वृक्षादिकमिति । मू + “मूङ्शक्यविभ्यः क्लः ।” उणा० ४ । १०८ । इति क्लः ।) शिफा । शिकड इति भाषा । तत्पर्य्यायः । व्रध्नः २ अङ्घ्रिनामकः ३ । इत्यमरः । २ । ४ । १२ ॥ कन्दः ४ वृध्नः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ जटा ६ । इति जटाधरः ॥ (यथा, मनौ । ३ । २२७ । “भक्ष्यं भोज्यञ्च विविधं मूलानि च फलानि च । हृद्यानिचैव मांसानि पानानि सुरभीणि च ॥”) आद्यम् ॥ (यथा, महाभारते । १ । १६१ । १ । “कुतोमूलमिदं दुःखं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः । विदित्वाप्यपकर्षेयं शक्यञ्चेदपकर्षितुम् ॥”) नक्षत्रविशेषः ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ३३ । १३ । “कुर्वन्तश्चानुराधासु लभन्ते चक्रवर्त्तिताम् । आधिपत्यञ्च ज्येष्ठासु मूले चारोग्यमुत्तमम् ॥” निकुञ्जः । अन्तिकम् । इति विश्वः ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ८६ । ६ । ‘जगादोच्चैः प्रयाहीति मूलं शुम्भनिशुम्भयोः ।) मूलवित्तम् । इति भरतधृतमेदिनी ॥ (यथा, मनौ । ८ । २०२ । “अथ मूलमनाहार्य्यं प्रकाशक्रयशोधितः । अदण्ड्यो मुच्यते राज्ञा नाष्टिको लभते धनम् ॥”) निजम् । इत्यजयपालः ॥ चरणम् । इत्युणादि- कोषः ॥ (यथा, ऋग्वेदे । १० । ८७ । १० । “त्रेधा मूलं यातुधानस्य वृश्च ।” “मूलं पादम् ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥) टीकार्हग्रन्थः । यथा । समानवलेत्यादि मूलम् । इति सत्प्रतिपक्षे गदाधरभट्टाचार्य्यः । शूरणम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ पिप्पलीमूलम् । पुष्कर- मूलम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ विशेषमूलस्य अन्वेषणनिषेधो यथा, -- “नदीनामग्निहोत्राणां भारतस्य कुलस्य च । मूलान्वेषो न कर्त्तव्यो मूलाद्दोषो न हीयते ॥” इति गारुडे ११६ अध्यायः ॥ (कारणम् । यथा, मनौ । ११ । ८४ ॥ “धर्म्मस्य ब्राह्मणो मूलमग्रं राजन्य उच्यते । “मूलं कारणम् ।” इति तट्टीकायां कुल्लूक- भट्टः ॥)
मूलः, त्रि, (मूलतीति । मूलप्रतिष्ठायाम् + कः ।) अश्विन्यादिसप्तविंशतिनक्षत्रान्तर्गतोनविंशनक्ष- त्रम् । यथा, -- “हस्ता स्वाती श्रवणा अक्लीवे मृगशिरो नपुंसि । स्यात् पुंसि पुनर्व्वसुपुष्यौ मूलन्त्वस्त्री स्त्रियां शेषाः ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ “मूलमाद्ये शिफायाञ्च निकटे भे तु वास्त्रि- याम् ।” इति शब्दरत्नावली च ॥ [] स तु निरृतिदेवताकः । इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ सिंहपुच्छाकारः । इति मुहूर्त्तचिन्तामणिः ॥ शङ्खमूर्त्तिर्नवतारामयश्च । अस्मिन् मस्तकोप- र्य्युदिते मीनलग्नस्याष्टौ पलानि गतानि भवन्ति । यथा, -- “मौलिभाजि नवतारकाङ्किते मूलभे सुतनु ! शङ्खमूर्त्तिनि । लिप्तिकाष्टकमरालकुन्तले निर्जगाम पृथुरोमलग्नतः ॥” इति कालिदासकृतरात्रिलग्ननिरूपणम् ॥ अस्मिन् नक्षत्रे जातस्य फलम् । “मूलं विरुद्धावयवं समूलं कुलं दहत्येव वदन्ति सन्तः । चेदन्यथातः पुरुषा विशेषात् सौभाग्यमायुश्च कुलानुवृद्धिः ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ अस्मिन् मांसभक्षणनिषेधो यथा, -- “चित्रास्वहस्ताश्रवणासु तैलं क्षौरं विशाखाप्रतिपत्सु वर्ज्यम् । मूले मृगे भाद्रपदासु मांसं योषिन्मघाकृत्तिकसोत्तरासु ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-761-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मूल" आता है (38)
विरोह उदभव स्थान । उदगम । बुनियाद । मूलकुलाकुल तंत्र के अनुसार कुछ निश्चत नक्षत्र, वार और तिथियाँ, जैसे—आर्द्रा, मूल,…आगतत्व उत्स । मूल । उद्गमशब्दयोनि जड़ । मूलप्रतिष्ठिका आधार । नींव । मूलबेख जड़ । मूलमाद्दा वह मूल तत्व जिससे कोई पदार्थ बना होकंदरिया पु संज्ञा स्त्री॰ दे॰ कंद । मूल । जूड़बुनियाद जड़ । मूल । नींवयोगांता मूल, पूर्वापाढ़ा और उत्तराषाढ़ा नक्षत्रों से होती हुई बुध की गति जो आठ…सारजासव एक प्रकार का आसव जो धान, फल, फूल, मूल, सार, टहनी, पत्ते, छाल और चीनी इ…मूलवर्ती मूल । प्रधानवरुणमंडल नक्षत्रों का एक मंडल जिसमें रेवती, पूर्वाषाढ़ा, आर्द्रा, अश्लेषा, मूल,…पुरुषनक्षत्र ज्योतिष शास्त्रानुसार हस्त, मूल, श्रवण, पुनर्वसु, मृगशिरा और पुष्य नक्…चरण पग । पैर । पाँव । कदम । यौ॰—चरणपादुका । चरणपीठ । चरणवदन = चरण छूना । च…निगु प्रसन्न करनेवाला । मनोहारीनिमय वस्तुविनिमय । पदार्थोँ का अदल बदल । विशेष—गौतम धर्मसूत्र में लिखा है क…रेचन दस्त लाना । कोष्ठशुद्धि करना । पेट से मल निकालनामूल्य किसी वस्तु के बदले में मिलनेवाला धन । दाम । कीमत आदि । जैसे,—एक सेर चा…प्रतिष्ठान स्थापित या प्रतिष्ठित करने की क्रिया । रखना । बैठना । स्थापनबीज फूलवाले वृक्षों का गर्भांड जिससे वृक्ष अकुरित होकर उत्पन्न होता हे । ब…समुत्पत्ति उत्पत्ति । पैदाइशअसल सच्चा । खरामूर पु संज्ञा पुं॰जनित्र जन्मस्थान । जन्मभूमिप्रभवन उत्पत्तिनीव घर बनाने में गहरी नाली के रूप में खुदा हुआ गड्ढा जिसके भीतर से दीवार क…सोर पु संज्ञा पुं॰उद्वाहर्क्ष वे नक्षत्र जिनमें विवाह होते हैं, जैसे तीनों उत्तरा, रेवती, रोहिणी, मू…पौ पौसाला । पौसला । प्याऊअसली सच्चा । खराउदभव पु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'उदभव'उम्म जन्म देनेवाली मातामूरि पु संज्ञा स्त्री॰सोता जल की बराबर बहनेवाली या निकलनेवाली छोटी धारा । झरना । चश्मा । जैसे—पहा…उदभेद फोड़कर निकलना (पौधें के समान)असलियत तथ्य । वास्ताविकताउद्गगति ऊपर की ओर जाना । आरोह
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें