🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:21:16 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सव्य
savya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बायाँ (अंग) (3.1.83)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सव्य १ वि॰ [सं॰]
१. वाम । बायाँ ।
२. दक्षिण । दाहिना । विशेष—सव्य शब्द का वाम और दक्षिण दोनों अर्थ में प्रयोग होता है । पर साधारणतः यह वाम के ही अर्थ में प्रयुक् त होता है ।
३. प्रतिकूल । विरुद्ध । खिलाफ ।
४. अनुकूल । उपयुक्त । दक्षिण (को॰) ।
५. जो घृत से सिंचित न हो । शुष्क । रूखा (को॰) ।
सव्य २ संज्ञा पुं॰
१. यज्ञोपवीत ।
२. चंद्र या सूर्यग्रहण के दस प्रकार के ग्रासों में एक प्रकार का ग्रास ।
३. अंगिरा के पुत्र का नाम जो ऋग्वेद के कई मंत्रों के द्रष्टा थे । विशेष—कहते हैं कि अंगिरा के तपस्या करने पर इंद्र ने उनके घर पुत्र रूप में जन्म ग्रहण किया था, जिनका नाम सव्य पड़ा ।
४. विष्णु ।
५. अग्नि, जो किसी के मृत्युकाल में दीप्त की जाय (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सव्य mf(आ)n. (accord. to Uṇ. iv, 109 fr. √ सू; perhaps for स्कव्य cf. Gk., col. 3) left, left hand (अम्, एन, आ, ए, and ibc., ‘on the left’), RV. &c. &c.
opposite to left, right, right hand (अम्, एन, and ibc., ‘on the right’)
south, southern (अम् &c., ‘to the south’), Sūryas.; VarBṛS.
reverse, contrary, backward, L.
सव्य m. the left arm or hand, RV.; Br.; KātyŚr.; Yājñ.
the left foot, KātyŚr.; Gobh.
one of the ten ways in which an eclipse takes place, VarBṛS.
a fire lighted at a person's death, L.
N. of Viṣṇu, L.
(सव्य) N. of a man befriended by the Aśvins, RV.
of an Aṅgirasa and author of RV. i, 51-57; Anukr.
सव्य n. (scil. यज्ञोपवीत) the sacred thread worn over the left shoulder (acc. with √ कृ, ‘to put the sacred th˚ over the l˚ sh˚’), KātyŚr., Sch.
सव्य [accord. to some for स्कव्य, cf. Gk. σκαιός ; Lat. scaevus; accord. to others for स्यव्य cf. Slav. šujǐ].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1191,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सव्य a. [Uṇ. 4. 109] 1 Left, left-hand. --2 Southern. --3 Contrary, backward, reverse, --4 Right. --व्यः An epithet of Viṣṇu. --व्यं ind. The usual position of the sacred thread when it hangs down over the left shoulder; cf. अपसव्य. --Comp. --इतर a. right. --साचिन् m. an epithet of Arjuna; निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् Bg. 11. 33; (the name is thus derived in Mb.: --उभौ मे दक्षिणौ पाणी गांडीवस्य विकर्षणे । तेन देवमनुष्येषु सव्यसाचीति मां विदुः ॥).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1110-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सव्य त्रि० सू--प्रेरणे यत् । १ वामे २ दक्षिणे च अमरः । ३ प्रतिकूले हेमच० ४ विष्णौ शब्दमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5263,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सव्यः, त्रि, (सू प्रेरणे + “माच्छाससिसूभ्यो यः ।” उणा० ४ । १०९ । इति यः ।) वामः । इत्य- मरः । ३ । १ । ८५ ॥ (यथा, मनुः । २ । ६३ । “उद्धृते दक्षिणे पाणावुपवीत्युच्यते द्बिजः । सव्ये प्राचीन आवीती निवीती कण्ठसज्जने ॥”) दक्षिणः । (यथा, अनर्घराघवे । ६ । ७० । “एकेन सव्यपाणिना विशिखमुत्खाय किमाह रावणः । साधु रे मनुष्यडिम्भ साधु ।” “सव्यपाणिना दक्षिणहस्तेन ।” इति तट्टीका ॥) प्रतिकूलः । इति हेमचन्द्रः ॥
सव्यः, पुं, (सूते विश्वमिति । सू प्रसवे + “माच्छा- ससिसूभ्यो यः ।” उणा० ४ । १०९ । इति यः ।) विष्णुः । इति शब्दमाला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-312-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
सव्यञ्जनसव्यचारिन्सव्यचारीसव्यजनसव्यजानुसव्यतस्सव्यथसव्यधसव्यपत्रपसव्यपादलेखासव्यपेक्षसव्यबाहुसव्यभिचरणसव्यभिचारसव्यभिचारक्रोडसव्यभिचारग्रन्थरहस्यसव्यभिचारनिरुक्तिसव्यभिचारपूर्वपक्षक्रोडसव्यभिचारपूर्वपक्षग्रन्थटीकासव्यभिचारपूर्वपक्षग्रन्थदीधितिटीकासव्यभिचारपूर्वपक्षग्रन्थलोकसव्यभिचारवादसव्यभिचारसामान्यनिरुक्तिसव्यभिचारसामान्यनिरुक्तिक्रोडसव्यभिचारसिद्धान्तग्रन्थटीकासव्यभिचारसिद्धान्तग्रन्थदीधितिटीकासव्यभिचारसिद्धान्तग्रन्थप्रकाशसव्यभिचारसिद्धान्तग्रन्थरहस्यसव्यभिचारसिद्धान्तग्रन्थलोकसव्यष्टृसव्यष्टृसारथीसव्यष्ठासव्यसांचिन्सव्यसाचिन्सव्यसाचीसव्यांतसव्याजसव्याजम्सव्याधरसव्याधि
🔁 जिनके अर्थ में "सव्य" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें