🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:02:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आप्त
āpta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विश्वसनीय (2.8.13) प्रत्ययित
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आप्त १ वि॰ [सं॰] प्राप्त । प्रामाणय रूप में लब्ध । उ॰— इसका आधार 'प्रत्यक्ष' अनुभव महीं रह गया, 'आप्त' शब्द हुआ ।— रस॰, पृ॰ १२६ । विशेष— इसका प्रयोग इस अर्थ में प्राय: समस्त पदों में मिलता है; जैसे,— आप्तकाम । आप्तगर्मा । आप्तकाल ।
२. कुशल । दक्ष ।
३. विषय को ठीक तौर से जाननेवाला । साक्षात्कृतधर्मा ।
आप्त २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ऋषि ।
२. यथार्थ का वक्ता । प्रमाणिक कथन का कहनेवाला ।
३. योगशास्त्र शब्दप्रमाण । विशेष— पतंजलि के अनुसार आप्त वह है जो वस्तुतत्व का सम- ग्रता के साथ जानकर या द्रष्टा या ज्ञाता हो तथा रागादि के वश में पड़कर भी कभी अन्यथा न कहे । यौ॰— आप्तप्रमाण । आप्तवाक्य । आप्तवचन । आप्तागम । आप्तोक्ति ।
३. भाग का लब्ध ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आप्त mfn. reached, overtaken, met, ŚBr.
received, got, gained, obtained, ŚBr.; Mn.; Hit.; Kathās.
filled up, taken, ŚBr.
come to, Naiṣ.
reaching to, extending
abundant, full, complete
apt, fit, true, exact, clever, trusted, trustworthy, confidential, Mn.; R.; Ragh. &c.
respected
intimate, related, acquainted, MBh.; R.; Ragh. &c.
appointed
divided, Sūryas.
connected, L.
accused, prosecuted, L.
आप्त (अस्), m. a fit person, a credible or authoritative person, warranter, guarantee
a friend
an Arhat, Jain.
N. of a Nāga, MBh.
आप्त (अम्), n. a quotient
equation of a degree, L.
आप्त &c. See under √ आप्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (142,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आप्त p. p. [आप्-क्त] 1 Got, obtained, gained; ˚कामः, ˚शापः &c. --2 Reached, overtaken, equalled. --3 Reaching to, extending as far as. --4 Trustworthy, reliable, credible (as news &c.). --5 Trusty, confidential, faithful (person); R. 3. 12; 5. 39; Ms. 8. 63. --6 (a) Clever, skilful; प्राजकश्चेद्भवेदाप्तः Ms. 8. 294. (b) Apt, fit. --7 Full, complete, abundant; यजेत राजा क्रतुभिर्विविधैराप्तदक्षिणैः Ms. 7. 79. --8 True, exact. --9 Intimate, closely related, acquainted; कन्यायाः किल पूजयंति पितरो जामातुराप्तं जनं U. 4. 17 relatives; Ms. 5. 101. --10 Appointed. --11 Generally received, commonly used; authentic. --12 Accused, prosecuted. --13 Reasonable, sensible. --प्तः 1 A trustworthy, reliable, or fit person; credible person or source, guarantee; आप्तः यथार्थवक्ता T. S. --2 A relative, friend; निग्रहात्स्वसुराप्तानां वधाच्च धनदानुजः R. 12. 52; कथमाप्तवर्गोयं भवत्याः M. 5; Y. 1. 28, 2. 71; Ms. 2. 109, 8. 64. --3 An Arhat. --प्ता A twisted lock of hair. --प्तं 1 A quotient. --2 (In Math.) Equation of a degree. --Comp. --उक्तिः f. {1} an augment. {2} an affix. {3} a word of received acceptation and established by usage only; see आप्तवाच् also. --काम a. {1} one who has obtained his desire. {2} one who has renounced all worldly desires and attachments. --(मः) the supreme soul. --कारिन् a. doing things in a fit or confidential manner; Ms. 9. 12. (--m.) a trusty agent or confidential servant. --गर्भा a pregnant woman. --दक्षिण a. having proper or abundant gifts. --बचनं {1} received text or authority, revelation. {2} the words of a credible or trustworthy person R. 11. 42, 15. 48. --वाक्यं a true or correct sentence; = वचनं above. --वाच् a. worthy of belief, regarded as authority, one whose words are credible and authoritative; परातिसंधानमधीयते यैर्विद्येति ते संतु किलाप्तवाचः Ś. 5. 25. (--f.) {1} the advice of a friend or credible per son. {2} the Vedas or Śruti a word of authority (said to apply to [] Smṛtis, Itihāsas and Purāṇas also, which are considered as authoritative evidence); आप्तवागतुमानाभ्यां साध्यं त्वां प्रति का कथा R. 10. 28. --श्रुतिः f. {1} the Vedas. {2} Smṛtis &c.
आप्त, आप्य See आप्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0244-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आप्त त्रि० आप--क्त । १ प्राप्ते २ प्रत्ययिते विश्वस्ते । ३ यथार्थ- ज्ञानयुक्ते ४ युक्तियुक्ते च “आप्तश्रुतिरःप्तवचनं तु” सां० का० । “आप्ता प्राप्ता युक्तेति यावत् आप्ता चासौ श्रुतिश्चेति आप्तश्रुतिः श्रुतिर्वाख्यजनितं वाक्यार्थज्ञानं तच्च स्वतःप्रमाणम् अपौरुषेयवाक्यजनितत्वेन सकल दोषाशङ्कानिर्मुक्तत्वेन युक्तं भवति एवं वेदमूलकस्मृती- तिहासपुराणजनितज्ञानमपि युक्तम् । कपिलस्य कल्पादौ कल्पान्तराधीतश्रुतिस्मरणसम्भवः सुप्तबुद्धस्येव पूर्व्वे- द्युरवगतार्थानामपरेद्युः । आप्तग्रहणेन चायुक्ताः शाक्य- भिक्षुनिर्ग्रन्थिकसंसारमोचकादीनामागमाभासा निराकृता भवन्ति अयुक्तत्वञ्चैतेषां विगानात् छिन्नमूलत्वात् प्रमाण- विरुद्धाभिधानात् कैश्चिदेव म्लेच्छादिभिः पुरुषापसदैः [] पशुप्रायैः परिग्राहाद्बोध्यम्” सा० त० कौ० “तस्मादपि चासिद्धं परोक्षमाप्तागमात् सिद्धम्” सां० का० । यथार्थ- ज्ञानविशिष्टरूपाप्तेनोक्तत्वनिश्चयस्य शाब्दबोधहेतुर्त्वमिति मीमांसकाः नैयायिकास्तन्न मन्यन्ते यथोक्तं शब्दश० प्र० “साकाङ्क्षत्वादिधीरिव वाक्यार्थगोचरज्ञानवदुक्तत्वरूपस्या- प्तोक्तत्वस्यापि निश्चयः शाब्दधीहेतुरतोनैकपदार्थधर्म्मि- कोऽपरपदार्थस्यान्वयबोधोऽनुमितिः सिद्धिसत्त्वे विना- नुमित्सां तदसम्भवात् परन्त्वनुमितेरन्यएव किन्त्वसौ गृहीतग्राहित्वान्न प्रमा यज्जातीयविशिष्टज्ञानत्वावच्छेदेन समानकारनिश्चयोत्तरत्वं तज्जातीयान्ययथार्थज्ञानस्यैवा- गृहीतग्राहित्वेन प्रमात्वात् अतएव धारावाहिकप्रत्यक्ष- व्यक्तीनां समानाकारग्रहोत्तरवर्त्तित्वेऽपि न तासां प्रमा- त्वहानिः हानिस्तु समानाकारानुभवसमुत्थानां स्मृती- नामिति जरन्मीमांसकानां समाधानं निरस्यति । नाप्तो- क्तता तु वाक्यार्थगर्भा ज्ञातोपयुज्यते । वाक्यार्थाना- मपूर्व्वत्वात् संशयेऽप्यन्वयोदयात् । यद्येकपदार्थवदपरपदा- र्थपर्य्यवसन्नस्य वाक्यार्थस्य ज्ञानवदुक्तत्वरूपाया आप्तोक्त- ताया निश्चयः शाब्दमतेः कारणं स्यात् स्यादपि तेनैव रूपेण साध्यनिश्चयेन प्रतिबन्धादेकपदार्थपक्षिकाया अप- रपदार्थानुमितेरनुत्पादो नचैवं, शाब्दधियः पूर्व्वं वाक्या- र्थस्योपस्थित्यनियमेन तद्गर्भस्याप्तोक्तत्वस्यापि मतेरनावश्य- कत्वात् अन्यथा वेदस्याप्यनुवादकतापत्तेः एकपदार्थेऽप- रपदार्थस्थ शब्दे वाक्यार्थज्ञानवदुक्तत्वस्य संशयेऽपि शा- ब्दमतेरुत्पादाच्च । अतएवाप्तोक्तत्वस्य संशये व्यतिरेक निश्चये वान्वयबुद्धेरनुत्पादादवश्यन्तन्निश्चयस्तत्र हेतुरित्यपि प्रत्युक्तम् असिद्धेः” । ५ कुशले “प्राजकश्चेद्भवेदाप्तः” मनुः । “आप्तः कुशलः” कुल्लू० । ६ सम्पूर्ण्णे “यजेत राजा क्रतुभि- र्विविधैराप्तदक्षिणैः” मनुः ७ बब्धौ “निग्रहात् स्वसुरा- प्तानां बधाच्च धनदानुजः” रघुः ८ जटायां स्त्री हारा० ९ सम्बद्धे १० लब्धे च त्रि० हेम० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0746-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आप्तः, त्रि, (आप + क्तः ।) प्रत्ययितः । विश्वस्तः । इत्यमरः ॥ (यथा मानवे ७ । ८० । “सांवत्सरिकमाप्तैश्च राष्ट्रादाहारयेत् वलिं” ।) प्राप्तः । लब्धः । (तेभ्यः किमाप्तं मया । इति कालि- दासः ।) सत्यं । इति हेमचन्द्रः ॥ (हितः । कुशलः । “कुमारभृत्याकुशलैरनुष्ठिते भिषग्भिराप्तैरथ गर्भभर्म्मणि” । इति रघुवंशे ३ । १२ । सन्निकृष्टः । आत्मीयः । “असपिण्डं द्विजं प्रेतं विप्रो निर्हृत्य बन्धुवत् । विशुध्यति त्रिरात्रेण मातुराप्तांश्च बान्धवान्” ॥ इति मनुः ३ । १२ । “आप्तान् स्वन्निकृष्टान् सहो- दरभातृमगिन्यादीन्” इति तट्टीका । बहुः । अधिकः । यथा मनुः । “यजेत राजा क्रतुभिर्व्विविधैराप्तदक्षिणैः” । “राजा नानाप्रकारान् बहुदक्षिणान् अश्वमेधा- दियज्ञान् कुर्य्यात्” । इति तट्टीका ।
आप्तः, पुं, (आप् + क्त ।) भ्रमप्रमादविप्रलिप्साकरणा- पाटवरूपदोषचतुष्टयरहितः । स च ऋष्यादिः । इति स्मृतिः । आप्तास्तावत् ॥ “रजस्तमोभ्यां निर्म्मुक्तास्तपोज्ञानबलेन ये । येषां त्रैकालममलं ज्ञानमव्याहतं सदा ॥ आप्ताः शिष्टा विबुद्धास्ते तेषां वाक्यमसंशयं । सत्यं वक्ष्यन्ति ते कस्मादसत्यं नीरजस्तमाः” ॥ इति चरकः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-178-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आप्त" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें