🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:17:50 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भव
bhava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] उत्पत्ति । जन्म ।
२. शिव । उ॰— भव अंग भूति मसान की सुमिरत सुहावनि पावनी ।—मानस, १ । १० ।
३. मेघ । बादल ।
४. कुशल ।
५. संसार । जगत् ।
६. सत्ता ।
७. प्राप्ति ।
८. कारण । हेतु ।
९. कामदेव ।
१०. संसार का दुःख । जन्म मरण का दुःख । उ॰— कमला कमल नयन मकराकृत कुंडंल देखत ही भव भागै ।—सूर (शब्द॰) ।
११. सत्ता ।
१२. अग्नि ।
१३. मांस । (डिं॰) ।
भव २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ भय] डर । उ॰— (क) राजा प्रजा भए गति भागी । भव सभवित भूरि भव भागी ।— रघुराज (शब्द॰) । (ख) भव भजन रंजन सुर जूथा । त्रातु सदा नो कृपा बरूथा ।—तुलसी (शब्द॰) ।
भव ३ वि॰
१. शुभ । कल्याणकारक ।
२. उत्पन्न । जन्मा हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भव m. (√ भू) coming into existence, birth, production, origin (= भाव, Vop.; ifc., with f(आ). = arising or produced from, being in, relating to), Yājñ.; MBh.; Kāv. &c.
becoming, turning into (comp.), Kāṭh.
being, state of being, existence, life (= सत्-ता, L.), ŚārṅgP. (cf. भवान्तर)
worldly existence, the world (= संसार, L.), Kāv.; Pur.
(with Buddhists) continuity of becoming (a link in the twelvefold chain of causation), Dharmas. 42 (MWB. 102)
well-being, prosperity, welfare, excellence (= श्रेयस्, L.), MBh.; Kāv. &c.
obtaining, acquisition (= आप्ति, प्राप्ति), L.
a god, deity, W.
N. of Agni, ŚBr.
of a deity attending on Rudra and frequently connected with Śarva (later N. of Śiva or a form of Śiva; or N. of a Rudra, and as such of the number 11 or of the 11th lunar mansion, Gol.; Var., Sch.; du. भवौ = Bhava i.e. Śiva and his wife Bhavānī, BhP.; cf. Vām. v, 2, 1), AV. &c. &c.
of the 1st and 4th Kalpa, Cat.
of a Sādhya, VP.
of a king, MBh.
of a son of Pratihartṛ, VP.
of Viloman, ib.
of a rich man, Buddh.
of an author, Cat.
भव n. the fruit of Dillenia Speciosa, L.
= भव्य, भविष्य, भावन, L.
भव &c. See p. 748 &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (748,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भव a. [भवत्यस्मात्, भू-अपादाने अप्] (At the end of comp.) Arising or produced from, originating in. --वः 1 Being, state of being, existence, (सत्ता). --2 Birth, production; भवो हि लोकाभ्युदयाय तादृशां R. 3. 14, Ś. 7. 27. --3 Source, origin. --4 Woldly existence; mundane or worldly life, life; as in वार्णव, वसागर &c; Ku. 2. 51. --5 The world. --6 Well-being, health, prosperity. --7 Excellence, superiority. --8 N. of Śiva; दक्षस्य कन्या भवपूर्वपत्नी Ku. 1. 21; 3. 72. --9 A god, deity. --10 Acquisition (प्राप्ति). --वौ (dual) Śiva and Bhavānī. --Comp. --अतिग a. overcoming worldly existence. --अंतकृत् m. {1} N. of Buddha. {2} an epithet of Brahman. --अंतरं another existence (previous or future); Pt. 1. 121. --अब्धिः, --अर्णवः, --समुद्रः, --सागरः, --सिंधुः the ocean of worldly life. --अभवौ (m. dual.) {1} existence. {2} prosperity and adversity. --अभीष्टं bdellium. --अयना --नी the Ganges. [] --अरण्यं ‘a forest of worldly life,’ a dreary world. --आत्मजः an epithet of Gaṇeśa or Kārtikeya. --आर्त a. sick of the world, disgusted with worldly cares and troubles. --ईशः N. of Śiva. --उच्छेदः destruction of worldly existence; R. 14. 74. --क्षितिः f. the place of birth. --घस्मरः a forest-conflagration. --छिद् a. cutting the (bonds of) worldly life, preventing recurrence of birth; भवच्छिदस्त्र्यंबकपदपांशवः K. 1. --छेदः prevention of recurring birth; Śi. 1. 35. --दारु n. the devadāru tree. --नाशिनी N. of the river Sarayū. --प्रतिसंधिः coming into being. --बंघेशः N. of Śiva. --भाज् a. living in the world of mortals. --भूतं the source of all beings, i. e. the Supreme being. --भूतिः N. of a celebrated poet (see App. II.); भवभूतेः संबंधाद्भूधरभूरेव भारती भाति । एतत्कृतकारुण्ये किमन्यथा रोदिति ग्रावा ॥ Āryā S. 36. --मोचनः N. of Kṛṣṇa. --रुद् m. a drum beaten at funeral ceremonies. --वीतः f. {1} liberation from worldly existence; Ki. 6. 41. {2} end of the world.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0810-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भव पु० भवत्यस्यात् भू--अपादाने अप् । १ महादेवे तस्य तन्नामनिरुक्तिः शत० ब्रा० ६ । १ । ३ । १५ । “तमब्रवीद्भवी- ऽसीति । तद्यदस्य तन्नामाकारोत्पार्जन्यन्तद्रूपमभवत् पर्जन्यो वै भवः पर्जन्याद्धीदं सर्वं भवति सोऽब्रवीज्ज्या- यान् वाऽतोऽस्मि धेह्येव मे नामेति” जलस्य पर्जन्यहेतु- कत्वात् तस्य जलमूर्त्तित्वम् । अतएवास्याष्टमूर्त्तिमध्ये जलरूपेण भवनाम्ना तस्यार्चा । भावे अप् । २ जन्मनि ३ उत्पत्तौ ४ प्राप्तौ ५ संसारे मेदि० । कर्त्तरि अच् (चालता) ६ फले न० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4645,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भवं, क्ली, (भवति भूयते वा । भू + अच् अप् वा ।) भव्यम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ चाल्ता । इति भाषा ॥
भवः, पुं, (भूयते इति । भू + भावे अप् ।) जन्म । (यथा, याज्ञवल्क्ये । ३ । १६४ । “भवो जातिसहस्रेषु प्रियाप्रियविपर्य्ययः ॥” भवत्यस्मादिति । भू + अपादाने अप् । शिवः । इत्यमरः ॥ यथा, शतपथब्राह्मणे । ६ । १ । ३ । १५ । “तमब्रवीद् भवोऽसीति तद्यदस्य तन्नामा- करोत्पर्जत्र्यस्तद्रूपमभवत् पर्जन्यो वै भवः ॥”) स च जलमूर्त्तिः । यथा, -- “भवाय जलमूर्त्तये नमः ।” इति पार्थिवशिवलिङ्गपूजाप्रयोगः ॥ (भवति प्रभवत्यनेनेति । भू + अप् ।) क्षेमः । (यथा, महाभारते । १ । २२१ । २८ । “को हि नाम भवेनार्थी साहसेन समाचरेत् ॥” भवति उत्पद्यतेऽस्मिन्निति । भू + आधारे अप् ।) संसारः । (यथा, मार्कण्डेये । १९ । ७ । “अनघस्त्वं तथैवेयं देवी सर्व्वभवारणिः ॥”) सत्ता । प्राप्तिः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-487-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भव" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें