🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:06:57 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भद्र
bhadra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भद्र १ वि॰ [सं॰]
१. सभ्य । सुशिक्षित ।
२. कल्याणकारी ।
३. श्रेष्ठ ।
४. साधु ।
५. सुंदर (को॰) ।
६. प्रिय (को॰) ।
७. अनुकूल (को॰) ।
भद्र २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कल्याण । क्षेम । कुशल ।
२. चंदन ।
३. हाथियों की एक जाति जो पहले विंध्याचल में होती थी । उ॰—च्यारि प्रकार पिष्षि बन बारन । भद्र मंद मृग जाति सधारन ।—पृ॰ रा॰, २७ । ४ ।
४. बलदेव जी का एक सहोदर भाई ।
५. महादेव ।
६. एक प्राचीन देश का नाम ।
७. उत्तर देश के दिग्गज का नाग ।
८. खंजन पक्षी ।
९. बैल ।
१०. विष्णु के एक पारिषद् का नाम ।
११. राम जी के एक सखा का नाम ।
१२. स्वरसाधन की एक प्रणाली जो इस प्रकार है—सा रे सा, रे ग रे, ग म ग, म प म, प ध प, ध नि ध, नि सा नि, सा रे सा । सा नि सा, नि ध नि, ध प ध, प म प, म ग म, ग रे ग, रे सा रे, सा नि सा ।
१३. ब्रज के ८४ वनों में से एक वन ।
२४. सुमेरु पर्वत ।
१५. कदंब ।
१६. सोना । स्वर्ण ।
१७. मोथा ।
१८. रामचंद्र की सभा का वह सभासद जिसके मुँह से सीता की निंदा सुनकर उन्होंने सीता को वनवास दिया था ।
१९. विष्णु का वह द्वार- पाल जो उनके दरवाजे पर दाहिनी ओर रहता है ।
२०. देवदारु वृक्ष (को॰) ।
२१. दाँभिक । दंभी । कपटी । छली । धूर्त (को॰) ।
२२. लोह । लोहा (को॰) ।
२३. ज्योतिष में सातवाँ करण ।
२४. पुराणानुसार स्वायभुव मन्वतर में विष्णु से उत्पन्न एक प्रकार के देवता जो तुषित भी कहलाते हैं ।
भद्र ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ भद्राकरण] सिर, दाढ़ी, मूछों आदि सबके बालों का मुंडन । उ॰—लीन्हों हृदय लगाय सूर प्रभु पूछत भद्र भए क्यौं भाई ।—सूर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भद्र mf(आ)n. blessed, auspicious, fortunate, prosperous, happy, RV. &c. &c.
good, gracious, friendly, kind, ib.
excellent, fair, beautiful, lovely, pleasant, dear, ib.
good i.e. skilful in (loc.), MBh. iv, 305
great, L.
(with नृपति m. a good or gracious king, Yājñ.; with कान्त m. a beautiful lover or husband, Pañcat.; with दिश् f. the auspicious quarter i.e. the south, MBh.; with वाच् f. kind or friendly speech, BhP.; voc. m. and f. sg. and pl. भद्र, ˚द्रे, ˚द्राः, often in familiar address = my good sir or lady, my dear or my dears, good people, Mn.; MBh. &c.)
भद्र m. (prob.) a sanctimonious hypocrite, Mn. ix, 259 (v.l. ˚द्र-प्रेक्षणिकैः)
a partic. kind of elephant, R. (also N. of a world elephant, ib.) a bullock, L.
a water wagtail, Var. (cf. -नामन्)
Nauclea Cadamba or Tithymalus Antiquorum, L.
N. of Śiva, L.
of mount Meru, L.
of a class of gods (pl.) under the third Manu, BhP.
of a people (pl.), AV.Pariś.
of one of the 12 sons of Viṣṇu and one of the Tuṣita deities in the Svāyambhava Manv-antara, BhP.
(with Jainas) of the third of the 9 white Balas, L.
of a son of Vasu-deva and Devakī (or Pauravī), BhP.; Kathās.
of a son of Kṛṣṇa, BhP.
of a son of Upacārumat, Buddh.
of an actor, Hariv.
of a friend of Bāṇa, Vās., Introd.
(with Buddhists) N. of a partic. world
भद्र n. prosperity, happiness, health, welfare, good fortune (also pl.), RV. &c. &c. (भद्रं तस्य or तस्मै, prosperity to him! Pāṇ. ii, 3, 73; भद्रं ते or वः often used parenthetically in a sentence = ‘if you please’, or to fill up a verse; भद्रम् उपलाह्, happiness to you, O stones! Śāntiś.; भद्रम् with √ कृ and dat., to grant welfare to, bless, RV.)
gold, L.
iron or steel, L.
kind of Cyperus (= -मुस्त), L.
a partic. posture in sitting, Cat.
भद्र n. a partic. Karaṇa, L. (cf. f.)
भद्र n. a partic. mystic sign, AgP.
a partic. part of a house, Nalac.
N. of various Sāmans, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (745,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भद्र a. [भंद्-रक् नि˚ नलोपः Uṇ. 2. 28] 1 Good, happy, prosperous. --2 Auspicious, blessed; as in भद्रमुख. --3 Foremost, best, chief, पप्रच्छ भद्रं विजितारिभद्रः R. 14. 31. --4 Favourable, propitious. --5 Kind, gracious, excellent, friendly, good; often used in voc. sing. in the sense of ‘my good sir’ or ‘my good friend’, ‘my good lady’, ‘my dear madam’. --6 Pleasant, enjoyable, lovely, beautiful; Pt. 1. 181. --7 Laudable, desirable, praiseworthy. --8 Beloved, dear. --9 Specious, plausible, hypocritical. --द्रं 1 Happiness, good fortune, welfare, blessing, prosperity; भद्रं भद्रं वितर भगवन् भूयसे मंगलाय Māl. 1. 3; 6. 7; त्वयि वितरतु भद्रं भूयसे मंगलाय U. 3. 48; oft. used in pl. in this sense; सर्वो भद्राणि पश्यतु; भद्रं ते ‘god bless you’, ‘prosperity to you’. --2 Gold. --3 A fragrant [] grass. --4 Iron, steel. --5 The seventh Karaṇa. --द्रः 1 A bullock. --2 A species of wag-tail. --3 A term applied to a particular kind of elephants. --4 An impostor, a hypocrite; Ms. 9. 258. --5 N. of Śiva. --6 An epithet of mount Meru. --7 The Devadāru tree. --8 A kind of Kadamba. (भद्राकृ means ‘to shave’; भद्राकरणं shaving). --Comp. --अंगः an epithet of Balarāma. --अश्वः N. of a Dvīpa. --आकार, --आकृति a. of auspicious features. --आत्मजः a sword. --आश्रयः the sandal tree. --आसनं {1} a chair of state, splendid seat, a throne. {2} a particular posture in meditation. --ईशः an epithet of Śiva. --एला large cardamoms. --कपिलः an epithet of Śiva. --कारक a. propitious. --काली N. of Durgā. --काष्ठं the tree called Devadāru. --कुंभः a golden jar filled with water from a holy place, particularly from the Ganges. --गणितं the construction of magical diagrams. --घटः, --घटकः a vessel from which a lottery is drawn. --दारु m., n. a sort of pine. --नामन् m. {1} a wag-tail. {2} the wood-pecker. --पीठं {1} a splendid seat, chair of state, throne; R. 17. 10. {2} a kind of winged insect. --बलनः an epithet of Balarāma. --मुख a. ‘of an auspicious face’, used as a polite address, ‘good sir,’ ‘gentle sir’; Ś. 7. --(खी) good lady; V. 2. --मृगः an epithet of a particular kind of elephant. --रेणुः N. of Indra's elephant. --वर्मन् m. a kind of jasmine. --शाखः an epithet of Kārtikeya. --श्रयं, --श्रियं sandal-wood. --श्रीः f. the sandal tree. --सोमा an epithet of the Ganges.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0808-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भद्रं, क्ली, (भन्दते इति । भदि कल्याणे + “ऋज्रेन्द्राग्रवज्रविप्रकुब्रचुब्रक्षुरखुरभद्रोग्रेति ।” उणा ० । २ । २८ । इति रन् । निपात्यते च ।) मङ्गलम् । (यथा, ऋग्वेदे । २ । २६ । २ । “यजस्व वीर ! प्रविहि मनायतो भद्रं मनः कृणुष्व वृत्रतूर्य्ये ॥” यथा च कामन्दकीयनीतिसारे । १३ । १२ । “किरीटमणिचित्रेषु मूर्द्धसु त्राणसारिषु । नाकृत्वा विद्विषां पादं पुरुषो भद्रमश्नुते ॥”) मुस्तम् । काञ्चनम् । इति मेदिनी । रे, ७१ ॥
भद्रं, क्ली, स्त्री, (भदि + रन् निपात्यते च ।) करणविशेषः । इति मेदिनी । रे, ७२ ॥ तत्तु विष्टिभद्रात्वेन प्रसिद्धमशुभदम् । इति ज्योतिषम् ॥
भद्रः, पुं, (भन्द ते इति भदि + रन् निपातितश्च ।) शिवः । स्वञ्जरीटः । वृषभः । कदम्बकः । करि- जातिविशेषः । इति मेदिनी । रे, ७० ॥ नव- शुक्लावलान्तर्गतजिनभेदः । रामचरः । सुमेरुः । इति हेमचन्द्रः ॥ स्नुही । इति राजनिर्घण्टः ॥ (चन्दनम् । तत्पर्य्यायो यथा, -- “श्रीखण्डं चन्दनं नस्त्री भद्रः श्रीस्तैलपर्णिकः । गन्धसारो मलयजस्तथा चन्द्रद्युतिश्च सः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) साध्यमौलिकानां पद्धतिविशेषः । यथा, -- विष्णुर्नागः खिलपिलगूतैन्द्रो गुप्तः पालो भद्रः । इति कुलाचार्य्यकारिका ॥ (वसुदेवस्य पुत्त्र- भेदः । यथा, भागवते । ९ । २४ । ४७ । “सुभद्रो भद्रबाहुश्च दुर्म्मदो भद्र एव च । पौरव्यास्तनया ह्येते भूताद्या द्वादशाभवन् ॥” सरोवरविशेषः । यथा, मत्स्यपुराणे । ११२ । ४६ । “अरुणोदं मानसञ्च सितोदं भद्रसंज्ञितम् । तेषामुपरि चत्वारि सरांसि च वनानि च ॥” तृतीयमनोरुत्तमस्यान्तरे देवगणभेदे बहुवच- नान्तोऽयम् । यथा, भागवते । ८ । १ । २४ । “वशिष्ठतनयाः सप्त ऋषयः प्रमदादयः । सत्या वेदश्रुता भद्रा देवा इन्द्रस्तु सत्यजित् ॥” स्वायम्भुवमन्वन्तरे विष्णोर्दक्षिणागर्भजात तुषित- नामकदेवगणभेदः । यथा, भागवते । ४ । १ । ६-७ । “तां कामयानां भगवानुवाह यजुषां पतिः । तुष्टायां तोषमापन्नोऽजनयद्द्वादशात्मजान् ॥ तोषः प्रतोषः सन्तोषो भद्रः शान्तिरिडस्पतिः ॥ इध्मः कविर्विभुः स्वाह्रः सुदेवो रोचनो द्विषट् ॥” पर्व्वतविशेषः । यथा, ब्रह्माण्डपुराणे । भुवन- कोषे । ४० अध्याये । [] “अरक्षः शिखिरौतश्च सको वैदूर्य्यपर्व्वतः । कपिलः पिङ्गलो भद्रः सुरसश्च महाचलः ॥” एकादशद्वापरजातो महेश्वरस्य ऋषिमूर्त्त्यव- तार विशेषः । यथा, ब्रह्माण्डे । २७ अध्याये । “एकादशद्वापरे तु व्यासस्तु त्रिवृषो यदा । तदाप्यहं भविष्यामि गङ्गाद्वारे युगान्तिके ॥ भद्रो नाम महातेजास्तत्रापि मम पुत्त्रकाः । भविष्यन्ति महात्मानो सुवृत्ता वेदपारगाः ॥”)
भद्रः, त्रि, (भन्दते इति । भदि कल्याणे रन् । निपात्यते च ।) श्रेष्ठः । साधुः । इति मेदिनी । रे, ७२ ॥ (यथा, पञ्चतन्त्रे । १ । २६ । “भद्र ! कण्टक ! अयं तावदस्मत्स्वामी पिङ्गलक उदकग्रहणार्थं यमुनाकच्छमवतीर्य्य स्थितः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-479-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भद्र" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें