🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:25:00 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वृष
vṛṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
धर्म/पुण्य के नाम (1.4.25) धर्म · पुण्य · श्रेयस् · सुकृत
ऋषभक औषधि (2.4.116) शृंगी · ऋषभ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वृष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गौ का नर । साँड़ ।
२. कामशास्त्र के अनुसार चार प्रकार के पुरुषों में से एक प्रकार का पुरुष । विशेष—काम शास्त्र के अनुसार वृष जातीय पुरुष शंखिनी जाति की स्त्री की लिये उपयुक्त समझा जाता है । कहते हैं, ऐसा पुरुष अनेक गुणों से युक्त, अनेक प्रकार के रतिबंधों का ज्ञाता, सुंदर और सन्यवादी होता है ।
३. धर्म, जिसके चार पैर माने जाते हैं और जो इसी कारण साँड़ के रूप में माना जाता है ।
४. पुराणानुसार ग्यारहवें मन्वंतर के इंद्र का नाम ।
५. चूहा ।
६. अड़ूसा ।
७. श्रीकृष्ण या विष्णु का एक नाम ।
८. शत्रु । दुश्मन । वैरी ।
९. काम । १०, ऋषभ नामक ओषधि ।
११. पति । स्वामी ।
१२. गेहुँ ।
१३. धमासा ।
१४. नदी में होनेवाला भिलावाँ ।
१५. ज्योतिष में मेष आदि बारह राशियों में से दूसरी राशि । विशेष—इस राशि में कृतिका नक्षत्र के तीन पाद, पूरा रोहिणी नक्षत्र और मृगशिरा नक्षत्र के पहले दो पाद हैं । यह राशि श्वेतवर्ण, वातप्रकृति, वैश्य, चार पैरोंवाली और दक्षिण दिशा की स्वामिनी मानी जाती है । कहते हैं, जो व्यक्ति इस राशि में जन्म लेता है, वह सुंदर दाता, क्षमाशील, स्त्रैण और निर्भंय होता है तथा आरंभिक अवस्था में धन, बंधु संतति आदि से रहित और अंतिम अवस्था में इन सब बातों से सुखी रहता है ।
१६. फलित ज्योतिष में मेष आदि बारह लग्नों में से दूसरा लग्न । विशेष—कहते हैं, इस लग्न में जन्म लेनेवाले मनुष्य के ओंठ और नाक मोटी तथा ललाट बहुत चौड़ा होता है, वह वातश्लेष्म प्रकृति का, भाग्यवान्, खर्चीला, मातापिता को कष्ट देनेवाला और बुरे कामों की ओर प्रवृति रखनेवाला होता है । ऐसे मनुष्य को पुत्र कम और कन्याएँ अधिक होती हैं । इसकी मृत्यु किसी पशु या बलवान् व्यक्ति के द्वारा अथवा जल, शूल, पर्यटन आदि के कारण अथवा भूखों रहने से होती है ।
१७. किसी वर्ग का मुख्य या प्रधान जैसे, मुनिवृष, कपिवृष (को॰) ।
१८. सुदृढ़ या व्यायामशील व्यक्ति (को॰) ।
१९. शिव का वृष, नंदी (को॰) ।
२०. पुण्य । सत्कर्म (को॰) ।
२१. कर्ण का एक नाम (को॰) ।
२२. मुख्य अक्ष या पासा (को॰) ।
२३. जल (को॰) ।
२४. मंदिर की एक विशेष आकृति (को॰) ।
२५. भवन- निर्माण के योग्य भूमि (को॰) ।
२६. नर जाति का पशु (को॰) ।
२७. मयूरपंख (को॰) ।
२८. स्त्रीकक्ष । अंतःपुर (को॰) ।
२९. शिव (को॰) ।
३०. सूर्य (को॰) ।
३१. अंगुठा ।
३२. शुक्र । वीर्य (को॰) ।
३३. स्कंद का एक अनुचर (को॰) ।
३४. एक असुर (को॰) ।
३५. चंद्रमा के १० घोड़ों में से एक घोड़ा (को॰) ।
३६. कर्ण के पौत्र का नाम जो वृषसेन का पुत्र था (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वृष m. (prob. later form of वृषन्) a man, male, husband, KāśīKh.
the male of any animal (see अश्व-व्˚)
a bull (in older language only ifc.), Mn.; MBh. &c.
the zodiacal sign Taurus, VarBṛS.
a strong or potent man (one of the four classes into which men are divided in erotic works.), L.
the chief of a class or anything the most excellent or preeminent or best of its kind (e.g. वृषो ऽङ्गुलिनाम्, the chief among fingers, the thumb; वृषो गवाम् or simply वृषः, the bull among cows, the principal die in a game at dice; often ifc., e.g. कपिवृषाः, the chief monkeys), MBh.; Kāv. &c.
Justice or Virtue personified as a bull or as Śiva's bull, Mn. viii, 16; Pur.; Kāvyād.
just or virtuous act, virtue, moral merit, Śiś.; Vās.
N. of Śiva, MBh.
semen virile, Vās.
water, ib., Sch.
a mouse or rat (cf. वृश and -दंश), L.
an enemy, L.
a partic. form of a temple, VarBṛS.
a piece of ground suitable for the foundation of a house, L.
N. of Viṣṇu-Kṛṣṇa, MBh.
of Indra, MārkP.
of the Sun, ib.
of Kāma-deva, L.
of the regent of the Karaṇa Catuṣ-pada, VarBṛS.
of Indra in the 11th Manvantara, Pur.
of a Sādhya, Hariv.
of one of Skanda's attendants, MBh.
of an Asura (= वृषभ), Kāvyād.
of two sons of Kṛṣṇa, BhP.
of Karṇa, MBh.
of a son of Vṛṣa-sena and grandson of Karṇa, Hariv.
of a Yādava and son of Madhu, ib.
of a son of Sṛñjaya, BhP.
of an ancient king, MBh.
of one of the 10 horses of the Moon, L.
N. of various plants (L. Gendarussa Vulgaris or Adhatoda; Boerhavia Procumbens or Variegata; a species of bulbous plant growing on the Himavat &c.), Kāṭh.; Suśr.
वृष n. a woman's apartment, L.
myrobalan, L.; a peacock's plumage or tail, L.
वृष [cf. Lat. verres for verses; Lith. vèrszis.]
2. वृष (not always separable from 1. वृष), in comp. for वृषन्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1011,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृषः 1 A bull; असंपदस्तस्य वृषेण गच्छतः Ku. 5. 80; Me. 52; R. 2. 35; Ms. 9. 123. --2 The sign Taurus of the zodiac. --3 The chief or best of a class, the best of its kind; Ms. 3. 18; (often at [] the end of comp.); मुनिवृषः, कपिवृषः &c. --4 The god of love. --5 A strong or athletic man. --6 A lustful man, a man of one of the four classes into which men are divided in erotic works; see Ratimañjarī 37. --7 An enemy, adversary. --8 A rat. --9 The bull of Śiva. --10 Morality, justice. --11 Virtue, a pious or meritorious act; न सद्गतिः स्याद् वृषवर्जितानां Kīr. K. 9. 62 (where वृष means a ‘bull’ also). --12 N. of Karṇa. --13 N. of Viṣṇu. --14 N. of a particular drug. --15 The principal die. --षं A peacock's plumage. --Comp. --अंकः {1} an epithet of Śiva; R. 3. 23. {2} a pious or virtuous man. {3} the marking-nut plant. {4} a eunuch. ˚जः a small drum. --अंचनः an epithet of Śiva --अंतकः an epithet of Viṣṇu. --आहारः a cat. --उत्सर्गः setting free a bull on the occasion of a funeral rite, or as a religious act generally. --दंशः, --दंशकः a cat. --ध्वजः {1} an epithet of Śiva; R. 11. 44. {2} an epithet of Gaṇeśa. {3} a pious or virtuous man. --नाशनः N. of Kṛṣṇa. --पतिः {1} an epithet of Śiva. {2} a bull set at liberty. --पर्वन् m. {1} an epithet of Śiva. {2} N. of a demon who with the aid of Śukra, preceptor of the Asuras, maintained struggle with the gods for a long time. His daughter Śarmiṣṭhā was married by Yayāti; see Yayāti and Devayānī. --भासा the residence of Indra and the gods; i. e. Amarāvatī. --राजकेतनः N. of Śiva. --लोचनः a cat. --वाहनः an epithet of Śiva. --स्कंध a. having shoulders as lusty as those of a bull; U. 6. 25; R. 12. 34.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1008-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृष सेचने सक० भ्वा० पर० प्रजननसामर्थ्ये ऐश्वर्य्ये अक० सेट् । वर्षात अवर्षीत् । उदित् क्त्वा वेट् ।
वृष प्रजननसामर्थ्ये ऐश्वर्य्ये चुरा० आत्म० सक० सेट् । वर्ष- यते अवीवृषत--अववर्षत ।
वृष पु० वृष--क । १ वृषभे पुङ्गवे अमरः २ मेषादितो द्वितीये राशौ ज्ये० त० । ३ पुरुषभेदे ४ एकादशमनुकालीने ५ इन्द्रे ६ धर्मे गरुडपु० ८१ अ० । ७ शृङ्गिमात्रे ८ मूषिके ९ शुक्र- युक्ते १० वास्तुस्थानभेदे ११ वासकवृक्षे मेदि० । १२ शत्रौ जटा० । १३ कामे १४ बलयुक्ते त्रि० विश्वः १५ ऋषभनामौ- षधौ राजनि० । १६ मयूरपिच्छे १७ श्रीकृष्णे च त्रिका० । वृषराशिश्च २१६०० कलात्मकस्य राशिचक्रस्य १८०० कलो- परि १८०० कलात्मकः । कृत्तिकाशेषत्रिपादरोहिणीमृ- गाद्यार्द्धात्मकः स च सौम्यः अङ्गना समः स्थिरः पुष्क रसंज्ञः चतुष्पाद् निशासु ग्राम्यः दिवारण्यः ह्रस्वः दक्षिणदिगीशः रात्रिसंज्ञः पृष्ठोदयः शीतस्वभावः वातप्रकृतिः सुन्दरभूस्वामी श्वेतवर्णः वैश्यजातिः महा० शब्दकरः मध्यमस्त्रोसङ्गः मध्यमप्रजश्च” वृहज्जा० मूलं दृश्यम् । पुरुषविशेषलक्षणञ्च “बहुगुणबहु- बन्धः शीघ्रकामो नताङ्गः सकलरुचिरदेहः सत्यवादी वृषो ना” रतिम० उक्तम् । १८ अरिष्टासुरे स हि वृषाकारेण वृन्दावने गोहनने प्रवृत्तः कृष्णेन हतः । तत्- कथा हरिव० ७८ अ० । वृषस्य शुभाशुभलक्षणं गोलक्ष- णशब्दे २७१८ पृष्ठादौ दर्शितम् । वृषादि० आद्युदात्तः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4955,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृष, उ सेचने । प्रजनैश्ये । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०-सक०-अक० च-सेट् । क्त्वावेट् ।) उ, वर्षित्वा वृष्ट्वा । इति दुर्गादासः ॥
वृष, क ङ प्रजनैश्ये । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०-आत्म०-अक०-सेट् ।) क ङ, वर्षयते । अस्य पञ्चमस्वरानुबन्धो लेखकश्रमकृतः सुधीभिर्हेयः । ञ्यन्तेभ्यः सर्व्वत्र नित्येम् साम्प्र- दायिकत्वात् । न च प्राचामनुरोधात् पाठ्य इति वाच्यम् । तर्हि अनृक् व्यक्तौ । क ङ वनृ वञ्चने । वृत क ङ दीप्तौ । दिव क ङ परि- कूजने । कदि वर्द्धे । वृष क ङ शक्तिबन्धे । जसक् वधेऽनादरे । इत्येषामष्टानामपि पञ्चम- स्वरानुबन्धापत्तेः वस्तुतस्तु एषां पञ्चमस्वरानु- बन्धः प्राचीनपठितोऽप्यनर्थः । अतएव रमा- नाथोऽपि एषामुदनुबन्धः पूर्व्वपठितधातवो- ऽर्थान्तरेषु चुरादयः स्युर्नत्वेते पृथग्धातव इति ज्ञापनार्थ इत्याह । प्रजनो गर्भग्रहणं ऐश्यमैश्वर्य्यम् । इति दुर्गादासः ॥
वृषं, क्ली, (वृष ऐश्ये + कः ।) वर्हम् । इति शब्द- माला ॥
वृषः, पुं, (वर्षति सिञ्चति रेत इति । वृष सेचने + कः ।) पुरुषगवः । एँडे इति भाषा । तत्- र्य्यायः । उक्षा २ भद्रः ३ वलीवर्द्दः ४ ऋष भः ५ वृषभः ६ अनड्वान् ७ सौरभेयः ८ गौः ९ । इत्यमरः ॥ शृङ्गी १० ककुद्वान् ११ । इति शब्दरत्नावली ॥ शिखी १२ गन्धमैथुनः १३ पुङ्गवः १४ । इति जटाधरः ॥ * ॥ अस्य लक्षणादि यथा, -- “अश्वेभलक्षणे ह्युक्त्वा वक्ष्यन्तेऽन्ये चतुष्पदाः । गावः कृतयुगे सृष्टाः स्वयमेव स्वयम्भुवा । ब्रह्मक्षत्त्रियविट्शूद्रजातिभेदाश्चतुर्व्विधाः ॥ शुक्लाङ्गाः शुचयोऽक्रुद्धा मृदवः शुद्धचेतसः । अल्पाशिनो बहुबला वृषभा ब्रह्मजातयः ॥ द्वयोर्लक्षणसम्बन्धात् द्विजातिर्व्वृषभो भवेत् । त्रिलक्षणसमावेशात् त्रिगुणः स वृषाधमः ॥ पीताङ्गा मृदवः शुद्धा अक्रोधा भारवाहिनः । यदृच्छाभोजिनः क्षीणा वृषभा वैश्यजातयः ॥ कृष्णाङ्गाः क्रूरहृदया अपवित्राः सदाशिनः । वृहद्वृषणरोषाश्च वृषभाः शूद्रजातयः ॥ द्वयोर्लक्षणसम्पर्कात् द्विजातिर्व्वृषभो भवेत् ॥” * ॥ वात्स्यस्तु । “पृथ्वीतले समुत्पन्ना गजाश्वा ये चतुष्पदाः । गुणत्रयविभेदेन तेषां भेदत्रयं भवेत् । एतन्मतानुसारेण भोजः प्राह महीपतिः ॥ ये शुक्लाः शुचयः शुद्धा भृशं भारवहा अपि । बह्वाशिनः स्वल्परोषास्ते वृषाः सात्त्विका मताः ॥ व्यक्ताव्यक्तरुषः शुद्धा दृढा भारवहाः शुभाः । बह्वाशिनो बहुबलास्ते वृषा राजसा मताः ॥ विवर्णा विकृताङ्गाश्च निर्ब्बला स्वल्पभोजिनः । अपवित्रा बृहद्रोषास्ते वृषास्तामसा मताः ॥ लक्षणद्वयसम्बन्धात् द्विगुणो वृषभो भवेत् । [] त्रिलक्षणसमावेशात् त्रिगुणः स वृषाधमः ॥” * ॥ अथ गुणाः । “नीलः शुभो ध्वजो वामः क्षेमो भद्रः शिवः स्थिरः । भोजदेवेन लिखिता इत्यष्टौ वृषभे गुणाः ॥” तद्यथा, -- “श्वेतादन्यतरो वर्णः श्वेतः खुरविषाणयोः । ललाटपुच्छयोः श्वेतः स नीलः शुभमावहेत् ॥ १ ॥ यो हृष्टपुष्टो रम्यात्मा सुविभक्ततनुः शुभः । कुरुते धनवृद्धिं स दोषैर्मुक्तो यदा त्वयम् ॥ २ ॥ वर्णस्तु सहजः पुच्छो रम्यश्च ध्वज उच्यते । भर्त्तुः कुलं धनं धान्यं विवर्द्धयति निश्चयम् ॥ ३ ॥ पूर्व्वार्द्धे चोन्नतो यस्तु परार्द्धेचैव नीचकः । निर्द्दोषो वाम इत्येष कुरुते रिपुसंक्षयम् ॥ ४ ॥ चन्द्रकं दृश्यते यस्य ललाटे देवनिर्म्मितम् । क्षेमनामा वृषः कुर्य्याद् धनधान्यविवर्द्धनम् ॥ ५ ॥ आवर्त्ताश्च शुभा यस्य शुक्तयश्चापि वा शुभाः । भद्रनामा वृषः कुर्य्यात् भर्त्तुः सर्व्वार्थसाधनम् ॥ ६ ॥ आवर्त्तशुक्तिविज्ञानं हयेषु वृषभेष्वपि । पादाः सर्व्वेसिता यस्य पुच्छभालौ सितौ तथा ॥ महोक्षा चायते नेत्रे कर्णौ चातिलघू स्थिरौ । मुष्कयोः कृष्णता चैव शृङ्गे चातिशुभे दृढे ॥ तनुरोमा महावेगः स्निग्धगम्भीरनिस्वनः । शिव इत्येव कथितः
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वृष" आता है (22)
धाक वृषस्कंधिक कंधे परे बोझ ढोनेवाला बैल । वृषपुंगव बैल । वृष । विशेष—किसी पद या शब्द के आगे लगने से यह शब्द श्रेष्ठ का अर…निशाबल फलित ज्योतिष में मेष, वृष, मिथुन, कर्क, धन और मकर ये छह राशियाँ जो रात…शक्करि बैल । वृषशाक्कर बैल । वृष । दे॰ 'शाक्वर'अष्टमंगल आठ मंगलद्रव् या पदार्थ—सिंह, वृष, नाग, कलश, पंखा, वैजयंती, भेरी और दीप…पृष्ठोदय ज्योतिष में मेष, वृष, कर्क, धन, मकर और मीन ये छह राशियाँ जिनके विषय मे…राशिचक्र मेष, वृष, मिथुन आदि राशियों का चक्र या मंडल । ग्रहों के चलने का मार्ग …अक्षधूर्तिल वृष । बैलसौरभेयक साँड़ । वृषसुतोर वृष । बैलशंढ नपुंसक । वंध्या पुरुषनिशा रात्रि । रजनी । रातराशि एक ही तरह की बहुत सी चीजों का समूह । ढेर । पुंज । जैसे,—अन्न की राशि ।…शक्कर चीनीशारीर शरीर संबंधी । शरीर काखगोल आकाशमंडल । विशेष—यद्यपि आकाश की कोई आकृति नहीं है, तथा पिपरिमित दृग्रश…सहरि सूर्यशांकर शंकर संबंधीशीभ्य शिवविष्णुपदी गंगा नदी जो विष्णु के पैरों से निकली हुई मानी जाती है
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें