🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:57:52 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शारीर
śārīra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शारीर १ वि॰ [सं॰]
१. शरीर संबंधी । शरीर का ।
२. शरीर से उत्पन्न ।
शारीर २ संज्ञा पुं॰
१. शरीर को होनेवाले दुःख जो आध्यात्मिक, आधिदैविक और आधिभौतिक, तीन प्रकार के होते हैं ।
२. वृष । साँड़ ।
३. जीवात्मा । आत्मा (को॰) ।
४. मल (को॰) ।
५. शरीररचना (को॰) ।
६. एक प्रकार की ओषधि (को॰) ।
शारीर विद्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] दे॰ 'शारीर विधान' ।
शारीर विधान संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह शास्त्र जिसमें इस बात का विवेचन होता है कि जीव किस प्रकार उत्पन्न होते और बढ़ते हैं ।
२. वह शास्त्र जिसमें जीवों के शरीर के भिन्न भिन्न अंगों और उनके कार्यों का विवेचन होता है ।
शारीर व्रण संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक प्रकार का रोग । विशेष—यह वात, पित्त कफ और रक्त से उत्पन्न होता है । परंतु रक्त के संबंध से द्विदोषज और त्रिदोषज होने के कारण आठ प्रकार का हो जाता है—(१) वातव्रण, (२) पित्तव्रण, (३) कफव्रण, (४) रक्तव्रण, (५) वातपित्तज व्रण, (६) वातकफज व्रण, (७) कफपित्तज व्रण, और (८) संनिपातज व्रण ।
शारीर शास्त्र संज्ञा पुं॰ [सं॰] दे॰ 'शारीर विधान' ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शारीर mf(ई)n. (fr. शरीर) bodily, corporeal, relating or belonging to or being in or produced from or connected with the body (with दण्ड m. corporal punishment), ŚBr. &c. &c.
made of bone, Suśr.
शारीर n. bodily constitution, MBh.; VarBṛS.
(in med.) the science of the body and its parts, anatomy, Suśr.; Car.
the feces, excrement, Mn. xi, 202
the embodied soul or spirit, W.
= वृष (?), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1066,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शारीर a. (री f.) [शरोंरस्येदं अण्] 1 Relating to the body, bodily, corporeal. --2 Incorporate, embodied. --रः 1 The incorporate or embodied spirit (जीवात्मन्); human or individual soul. --2 A bull. --3 A kind of drug. --4 Excrement.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1041-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शारीर त्रि० शरीरस्येदम् अण् । १ देहसम्बद्धे सुखदुःखादौ तत्सोढमस्य पुनः अण् । २ वृषे पु० मेदि० । शरीरमात्म- त्वेनाभिमन्यते अण् । ३ जीवे । स्वार्थे क । तत्रार्थे । शारीरं जीवं दुःखं वा अधिकृत्य कृतो ग्रन्थः कन् । व्यासकृते वेदान्तसूत्रे चिकित्साङ्गे सुश्रुतग्रन्थाद्येकदेशे च शारीरञ्च दुःखं रोगादिकं यथोक्तं विष्णुपु० ६५ अ० । “आध्यात्मिकोऽपि द्विविधः शारीरो मानसस्तथा । शारीरो बहुभिर्भेदैर्भिद्यते श्रूयताञ्च सः । शिरोरोग प्रतिश्यायज्वरशूलभगन्दरैः । गुल्मार्शःश्वयपुश्वास छर्द्यादिभिरनेकधा । तथाक्षिरोगातिसारकुष्ठाङ्गामय- संज्ञकैः । भिद्यते देहजस्तापो मानसं श्रोतुमर्हसि” सुश्रुतान्तर्गतशारीरकस्थानञ्च तत्र दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5099,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शारीरं, क्ली, वृषः । (शरीरे भवः । शरीर + अण् ।) शरीरजाते, त्रि । इति मेदिनी ॥ * ॥ शारीरदण्डो यथा, -- “दिग्दण्डं प्रथमं कुर्य्यात् वाग्दण्डं तदनन्तरम् । तृतीयं धनदण्डञ्च वधदण्डमतः परमिति ॥” वधदण्डोऽपि शारीरो ब्राह्मण्यव्यतिरिक्तानाम् । इति मिताक्षरायां व्यवहारकाण्डम् ॥ * ॥ शारीरदुःखं यथा, -- “आध्यात्मिको वै द्विविधः शारीरो मानम्ब- स्तथा । शारीरो बहुभिर्भेदैर्भिद्यते श्रूयताञ्च सः ॥ शिरोरोगप्रतिश्यायज्वरशूलभगन्दरैः । गुल्मार्शश्वयथुश्वासच्छर्द्यादिभिरनेकधा ॥ तथाक्षिरोगातीसारकुष्ठाङ्गामयसंज्ञकैः । भिद्यते देहजस्तापो मानसं श्रोतुमर्हसि ॥ कामक्रोधभयद्बेषलोभमोहविषादजः । [] शोकासूयापमानेर्ष्यामात्सर्य्यादिभयस्तथा ॥ मानसोऽपि द्विजश्रेष्ठ तापो भवति नैकधा । इत्येवमादिभिर्भेदैस्तापो ह्याध्यात्मिकः स्मृतः ॥ दुःखं सहस्रशो भेदैर्भिद्यते मुनिसत्तम । सुकुमारतनुर्गर्भे जन्तुर्ब्बहुमलावृते ॥ उल्वसंवेष्टितो भुग्नपृष्ठग्रीवातिसंहतिः । अत्यम्लकटुतीक्ष्णोष्णलवणैर्मातृभोजनैः ॥ अतितापिभिरत्यर्थं वर्द्धमानातिवेदनः । प्रसारणाकुञ्चनादौ नाङ्गानां प्रभुरात्मनः ॥ शकृन्मूत्रमहापङ्कशायी सर्व्वत्र पीडितः । निरुच्छ्वासः सचैतन्यः स्मरन् जन्मशतान्यथ ॥ आस्ते गर्भेऽतिदुःखेन निजकर्म्मनिबन्धनः । जायमानः पुरीषासृङ्मूत्रशुक्राविलाननः ॥ प्रजापत्येन वातेन पीड्यमानास्थिबन्धनः । अधोमुखो वै ह्रियते प्रवलैः सूतिमारुतैः ॥ क्लेशैर्निष्क्रान्तिमाप्नोति जठरान्मातुरातुरः । मूर्च्छामवाप्य महतीं संस्पृष्टो बाह्यवायुना ॥ विज्ञानं भ्रंशमाप्नोति जातश्च मुनिसत्तम । कण्टकैरिव तुन्नाङ्गः क्रकचैरिव दारितः ॥ पूतिव्रणान्निपतितो धरण्यां क्रमिको यथा । कण्डूयनेऽपि वाशक्तः परिवर्त्तेऽप्यनीश्वरः ॥ स्नानपानादिकाहारमप्याप्नोति परेच्छया । अशुचिः स्रस्तरे सुप्तः कीटदंशादिभिस्तथा ॥ भक्ष्यमाणोऽपि नैवैषां समर्थो विनिवारणे । जन्मदुःखान्यनेकानि जन्मनोऽनन्तराणि च ॥ बालभावे यदाप्नोति आधिभौतादिकानि च । अज्ञानतमसाच्छन्नो मूढान्तःकरणो नरः ॥ न जानाति कुतः कोऽहं क्व वा गन्ता किमा- त्मकः ॥” इति विष्णुपुराणे ६ अंशे ५ अध्यायः ॥ * ॥ अथातः शरीरसंख्याव्याकरणं शारीरं व्याख्या- स्यामः । शुक्रशोणितं गर्भाशयस्थमात्मप्रकृति- विकारसंमूर्च्छितं गर्भ इत्युच्यते । तच्च चेतना- वस्थितं वायुर्व्विभजति । तेज एनं पचति । आपः क्लेदयन्ति । पृथिवी संहन्ति । आकाशं विवर्द्धयति । एवं विवर्द्धितः स यदा हस्तपाद- जिह्वाघ्राणकर्णनितम्बादिभिरङ्गैरुपेतस्तदा श- रीरमिति संज्ञां लभते । तच्च षडङ्गं शाखा- चतस्नो मध्यं पञ्चमं षष्ठं शिर इति ॥ * ॥ अतः परं प्रत्यङ्गानि कथ्यन्ते । मस्तकोदरपृष्ठनाभि- ललाटनासाचिवुकवस्तिग्रीवा इत्येता एकैकाः । कर्णनेत्रनासाभ्रूशङ्खांसगण्डकक्षस्तनवृषणपार्श्व- स्फिक्जानुबाहूरुप्रभृतयो द्वे द्वे । विंशतिरङ्गु- लयः । स्रोतांसि च वक्ष्यमाणानि । एष प्रत्यङ्ग- विभाग उक्तः ॥ * ॥ तस्य पुनः संख्यानम् । त्वचः कला धातवो मला दोषा यकृत्प्लीहानौ फुप्- फुस उण्डुको हृदयमाशया अन्त्राणि वृक्कौ स्रोतांसि कण्डरा जालानि कूर्च्चा रज्जवः सेवन्यः संघाताः सीमन्ता अस्थीनि सन्धयः स्नायवः पेश्यो मर्म्माणि सिरा धमन्यो योगवहानि स्रोतांसि च ॥ * ॥ त्वचः सप्त । कलाः सप्त । आशयाः सप्त । धातवः सप्त । सप्त शिरा- [] शतानि । पञ्च पेशीशतानि । नव स्नायुशतानि । त्रीण्यस्थिशतानि । द्वे दशोत्तरे सन्धिशते । सप्तो- त्तरं मर्म्मशतम् । चतुर्विंशतिर्धमन्यः । त्रयो दोषास्त्रयो मलाः । नव स्रोतांसि इति समासः ॥ * ॥ विस्तारोऽत ऊर्द्ध्वम् । त्वचोऽभि- हिताः कला धातवो मला दोषा यकृत्प्लीहानौ फुप्फ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
शारीरकशारीरकटीकाशारीरकन्यायशारीरकन्यायनिर्णयशारीरकन्यायमणिमालाशारीरकन्यायरक्षामणिशारीरकन्यायसंग्रहशारीरकप्रदीपिकाशारीरकभाष्यशारीरकभाष्यटीकाशारीरकभाष्यन्यायवार्त्तिकशारीरकभाष्यवार्त्तिकशारीरकभाष्यविभागशारीरकभाष्यव्याख्याशारीरकमीमांसाशारीरकमीमांसान्यायसंग्रहशारीरकमीमांसाभाष्यशारीरकमीमांसाव्याख्याशारीरकशास्त्रदर्पणशारीरकसंक्षेपशारीरकसंग्रहशारीरकसम्बन्धोक्तिसंक्षेपशारीरकसूत्रशारीरकसूत्रसारार्थचन्द्रिकाशारीरकीयशारीरकोपनिषद्शारीरतत्वशारीरब्राह्मणशारीरलक्षणशारीरविद्याशारीरवैद्यशारीरव्रणशारीरस्थानशारीरिकशारीरोपनिषद्
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें