🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:31:10 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पुण्य
puṇya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'पुण्य' और 'सुदिन' के बाद 'अह' (पुण्याहम्, सुदिनाहम्) — (3.5.29) सुदिन · अह
धर्म/पुण्य के नाम (1.4.25) धर्म · श्रेयस् · सुकृत · वृष
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुण्य १ वि॰ [सं॰]
१. पवित्र ।
२. शुभ । अच्छा । भला ।
३. धर्म- विहित । जैसे, पुण्य कार्य ।
४. गुणयुक्त (को॰) ।
५. न्याय- संगत (को॰) ।
६. अनुकूल । रुचि के अनुसार (को॰) । सुंदर । प्रिय (को॰) ।
७. मीठी या मधुर (गंध) ।
८. गंभीर (को॰) ।
पुण्य २ संज्ञा पुं॰
१. वह कर्म जिसका फल शुभ हो । शुभादृष्ट । सुकृत । भला काम । धर्म का कार्य । जैसे,—दीनों को दान देना बड़े पुण्य का कार्य है । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
२. शुभ कर्म का संचय । जैसे,—ऐसा करने से बड़ा पुण्य होता है । क्रि॰ प्र॰—होना ।
३. पवित्रता (को॰) ।
४. पशुओं को पानी पिलाने की नाँद (को॰)
५. एक व्रत । दे॰ पुण्यक—२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुण्य mf(आ)n. (perhaps fr. √ 2. पुष्, according to Uṇ. v, 15 from √ पू; see also √ पुण्) auspicious, propitious, fair, pleasant, good, right, virtuous, meritorious, pure, holy, sacred, RV. &c. &c.
पुण्य m. N. of a poet, Cat.
of another man, Buddh.
पुण्य m. or n. N. of a lake, MBh.
पुण्य n. (ifc. f(आ). ) the good or right, virtue, purity, good work, meritorious act, moral or religious merit, MBh.; Kāv. &c.
पुण्य n. a religious ceremony (esp. one performed by a wife in order to retain her husband's affections and to obtain a son; also -क), MBh.; Hariv.
a brick trough for watering cattle, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (632,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुण्य a. [Uṇ. 5. 15] 1 Holy, sacred, pure; जनकतनयास्नानपुण्योदकेषु आश्रमेषु Me. 1; पुण्यं धाम चंडीश्वरस्य Me. 33; पुण्यानि हि नामग्रहणा न्यपि महामुनीनां किं पुवर्दर्शनानि K. 41; Ś. 2. 14; Ms. 2. 68. --2 Good, [] meritorious, virtuous, righteous, just. --3 Auspicious, propitious, lucky, favourable (as a day); Ms. 2. 30, 26. --4 Agreeable, pleasing, lovely, beautiful; प्रकृत्या पुण्यलक्ष्मीकौ Mv. 1. 16, 24: U. 4. 19; Ku. 5. 73; so पुण्यदर्शनः &c. --5 Sweet, fragrant (as odour). --6 Solemn, festive. --ण्यं 1 Virtue, religious or moral merit: अत्युत्कटैः पापपुण्यैरिहैव फलम श्नुनं H. 1. 83; महन पुण्यपण्यने क्रीसंयं कायतौस्त्वया Śānti. 3. 1; R. 1. 69; N. 3. 87. --2 A virtuous or meritorious act, good or virtuous works. --3 Purity, purification. --4 A trough for watering cattle. --5 A religious ceremony, especially one performed by a wife to retain her husband's affection and to obtain a son. --ण्या The holy basil. --Comp. --अनुभावः pleasing majesty or dignity; U. 4. 22. --अहं (for अहन्) a happy or auspicious day; पुण्वाहं भवंतो ब्रुवंतु । अस्तु पुण्याहं; पुण्याह व्रज मंगलं सुदि सं प्रातः प्रयातस्य ते Amaru. 61. ˚वाचनं repeating ‘this is an auspicious day’ three times at the commencement of most religious ceremonies. --आत्मन् a. pious, righteous. --उदयः the dawn or resulting of good fortune. --उद्यान a. having lovely gardens. --कर्तृ m. a meritorious or virtuous man. --कर्मन् a. doing meritorious acts, upright, righteous. (--n.) a meritorious act. --कालः an auspicious time. --कीर्ततः, --श्रवणः N. of Viṣṇu. --(नं) narrating or reading Purāṇas. --कीर्ति a. bearing a good or holy name, of auspicious fame, celebrated; Bk. 1. 5. --कृत् a. virtuous, meritorious. --कृत्यं a meritorious work. --क्षेत्रं {1} a holy place, place of pilgrimage. {2} ‘the holy land’, N. of Āryāvarta. --गंध a. sweet scented. --(ध) the Campaka tree --गंधि a. fragrant. --गृह {1} an alms-house. {2} a temple. --जनः {1} a virtuous man. {2} a demon. goblin. {3} a Yakṣa: R. 13. 60. ˚ईश्वरः an epithet of Kubera; अनुययौ यमपुण्यजनेश्वरौ R. 9. 6. --जित a. won by merit or good works. --तीर्थं a holy place of pilgrimage. --दर्शन a. {1} beautiful. {2} of sacred appearance; R. 1. 86. --(नः) the blue jay. --(नं) visiting holy shrines --दुह् a. granting happiness or beatitude. [] --पुरुषः a man rich in moral merit, a pious man. --प्रतापः the efficacy of virtue or moral merit. --फलं the reward of good works. --(लः) a grove. --भाज् a. blessed, virtuous, meritorious: पुण्यभाजःखल्वमी मुनयः K. 43. --भूः, --भूमिः f. ‘the holy-land’, i. e. Āryāvarta. --योगः the result of virtuous deeds done in a former life. --रात्रः {1} an auspicious night. {2} a night on which any religious ceremony is held. --लोकः heaven, paradise. --शकुनं an auspicious omen. --(नः) a bird of good omen. --शील a. of a virtuous disposition, inclinred to pious acts, virtuous, pious, righteous. --श्लोक a. ‘well-spoken of’, or ‘auspicious to repeat or utter the name of,’ of good fame. --(कः) an epithet of Nala, (of Niṣadha); Yudhiṣṭhira, and Janārdana; पुण्यश्लोको नलो राजा पुण्यश्लोको युद्धिष्ठिरः । पुण्यश्लोका च वेदेही पुण्यश्लोको जनार्दनः ॥ (--का) an epithet of Sītā and Draupadī --स्थानं a sacred or holy place, a place of pilgrimage.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0707-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुण्य न० पू--डुण्य । १ शुभादृष्टे धर्मे २ तद्वति त्रि० अमरः । ३ शोभनकर्मान्विते ४ पावने ५ सुन्दरे च त्रि० हेमच० ६ सु- गन्धौ त्रि० जटाध० । लग्नावधिके ७ नवमस्थाने ज्यो० त० नील० ता० उक्ते वर्षकालीने ८ सहमभेदे पुण्यसहम- शब्दे दृश्यम् । धर्मरूपपुण्यञ्च गङ्गास्नानादिजन्यं कर्मनाशाजलस्पर्शनाश्यञ्च । कीर्त्तनादपि तस्य नाश्यता “इष्टं दत्तमधीतं वा विनश्यत्यनुकीर्त्तनात् । श्ला- घानुशोचनाभ्याञ्च भग्नतेजो विभिद्यते । तस्मादात्म- कृतं पुण्यं वृथा न परिकीर्त्तयेत्” शु० त० देवलोक्तेः । यागदानाध्ययनादीनामाशुविनाशित्वात् तज्जग्यं पुण्य- मेव विनश्यतीति बोध्यम् । तस्मादात्मकृतं पुण्यमि- त्युत्तरत्र निर्देशाच्च । तत्र प्रारब्धभिन्नानामेव तत्त्व- ज्ञाननाश्यत्वम् प्रारब्धपुण्यानां तु भोगादेव क्षयः “क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति” इति श्रुतेः “तद्यथेह कर्म्मजितो लोकः क्षीयते एवममुत्र पुण्यजिती लोकः क्षीयते” इति श्रुतेः । “पुण्यश्च पुष्करश्चैव आधानाख्य- स्तथैव च । श्रुत्यावृत्त्या भवन्त्येते नित्यं द्वादश राशयः” ज्यो० त० उक्ते ९ मेषकर्कटतुलामकरणपे राशौ पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4352,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुण्यं, क्ली, (पूयतेऽनेनेति । पू + “पूङो यण्णुक् ह्नस्वश्च ।” उणा० ५ । १५ । इति यत् णुगागमो ह्नस्वश्च ।) शुभादृष्टम् । तत्पर्य्यायः । धर्म्मम् २ श्रेयः ३ सुकृतम् ४ वृषः ५ । इत्यमरः । १ । ४ । २४ ॥ पुण्यभारवोढुमशक्तस्य पण्डितस्य निन्दा यथा, अग्निपुराणे । “पण्डितेनापि किन्तेन समर्थेन च देहिनाम् । यत् पुण्यं भारमुद्वोढुमशक्तं पारलौकिकम् ॥” आत्मकृतपुण्यकथननिषेधो यथा, -- “इष्टं दत्तमधीतं वा विनश्यत्यनुकीर्त्तनात् । श्लाघानुशोचनाभ्याञ्च भग्नतेजो विभिद्यते ॥ तस्मादात्मकृतं पुण्यं वृथा न परिकीर्त्तयेत् ॥” इति शुद्धितत्त्वे देवलः ॥ * ॥ अदत्तपुण्यभागित्वं पापशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ शोभनकर्म्म । पावनम् । सुन्दरे, त्रि । इति हेमचन्द्रः ॥ सुगन्धि । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-165-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पुण्य" आता है (14)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें