🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:24:39 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्वभाव
svabhāva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अनूक (3.3.13) वंश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्वभाव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सदा बना रहनेवाला मूल या प्रधान गुण । तासीर । जैसे,—जल का स्वभाव शीतल होता है ।
२. मन की प्रवृत्ति । मिजाज । प्रकृति । जैसे,—(क) उसका स्वभाव बड़ा कठोर है । (ख) कवि स्वभाव से ही सौंदर्य- प्रिय होते हैं । (ग) आजकल उनका स्वभाव कुछ बदल गया है ।
३. आदत । टेव । बान । जैसे,—उसे लड़ने का स्वभाव पड़ गया है । क्रि॰ प्र॰—डालना ।—पड़ना ।
४. अपनी स्थिति या स्थान । अपना राष्ट्र या देश [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्व—भाव m. (ifc. f(आ). ) native place, Viṣṇ.
own condition or state of being, natural state or constitution, innate or inherent disposition, nature, impulse, spontaneity
(˚वात् or ˚वेन or ˚व-तस् or ibc.), (from natural disposition, by nature, naturally, by o˚'s self, spontaneously), ŚvetUp.; Mn.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1276,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वभाव पु० स्वस्य भावः । १ निसर्गे अजन्ये स्वतःसिद्धे भावे च अमरः । “वहिर्हेत्वनपेक्षी तु स्वभावोऽथ प्रकी र्त्तितः । निसर्गश्च स्वभावच इत्येष भवति द्विधा । निसर्गः सुदृढभ्यासजन्यः संस्कार उच्यते । अजनयस्तु स्वतः सिद्धः स्वरूपो भाव उच्यते” उज्ज्वलद० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5381,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वभावः, पुं, (स्वस्य भावः ।) स्वकीयभावः । तत्पर्य्यायः । संसिद्धिः २ प्रकृतिः ३ स्वरूपम् ४ निसर्गः ५ । इत्यमरः । १ । ७ । ३८ ॥ भावः ६ । इति शब्दरत्नावली ॥ सर्गः ७ । इति जटा- धरः ॥ स्वत एव आविर्भावः । यथा, -- “बहिर्हेत्वनपेक्षी तु स्वभावोऽथ प्रकीर्त्तितः । निसर्गश्च स्वरूपञ्चेत्येषोऽपि भवति द्विधा ॥ निसर्गः सुदृढाभ्यासजन्यः संस्कार उच्यते । अजन्यस्तु स्वतः सिद्धः स्वरूपं भाव इष्यते ॥” इत्युज्ज्वलनीलमणिः ॥ “वचनेषु च बुद्धौ च स्वभावे च चरित्रतः । आचारे व्यवहारे च ज्ञायते हृदयं नृणाम् ॥ * ॥ लोकाः कर्म्मवशीभूतास्तत् कर्म्म यत् कृतं पुरा । स्वकर्म्मणां फलं भुङ्क्ते जन्तुर्जन्मनि जन्मनि ॥ केचिद्वदन्तीति भवेत् स्वकृतेन च कर्म्मणा । केचिद्वदन्ति दैवेन स्वभावेनेति केचन ॥ त्रिविधाश्च मता वेदे वेदवेदाङ्गपारगाः ॥ स्वयञ्च कर्म्मजनकस्तत् कर्म्म दैवकारणम् । स्वभावो जायते नॄणामात्मनः पूर्व्वकर्म्मणा ॥ * ॥ स एवात्मा संर्व्वसेव्यः सर्व्वेषाञ्च फलप्रदः । स च सृजति दैवञ्च स्वभावं कर्म्म एव च ॥ * ॥ अहो श्रीकृष्णदासानां कः स्वभावः सुनिर्म्मलः । हृतभार्य्यमुच्छितञ्च न शशाप रिपुं गुरुः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे । ५७ । २१ -- २८ । २१ । ४१ ॥ अपि च । [] “सुदिनं दुर्द्दिनञ्चैव सर्व्वं कर्म्मोद्भवे भव । तत् कर्म्म तपसां साध्यं कर्म्मणाञ्च शुभाशुभम् ॥ तपः स्वभावसाध्यञ्च स्वभावोऽभ्यासतो भवेत् । संसर्ग साध्योऽभ्यासश्च संसर्गः पुण्यतो भवेत् ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ४३ । ५१ -- ५२ ॥ अन्यच्च । चाणक्यवाक्यम् । “स्वभावो यादृशो यस्य न यहाति कदाचन । अङ्गारः शतधौतेन मलिनत्वं न मुञ्चति ॥” “सर्व्वस्य हि परीक्ष्यन्ते स्वभावा नेतरे गुणाः । अतीत्य हि गुणान् सर्व्वान् स्वभावो मूर्द्ध्नि वर्त्तते ॥” इति हितोपदेशे मित्रलाभनामप्रथमकथा- संग्रहः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-474-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्वभाव" आता है (39)
खु स्वभाव । प्रकृति । आदत । टेव (को॰)अयान स्वभाव । निसर्गचरित्र स्वभावनिसर्ग स्वभाव । प्रकृतिप्रकृति स्वभाव । मूल या प्रधान गुण जो सदा बना रहे । तासीर । जैसे,— आलू की प्रक…स्वाकार प्रकृति । स्वभावमर्त्यभाव मानव । स्वभाव । मानवीय प्रकृतिस्वानुभाव अपने धर्म, गुण, स्वभाव, स्वत्व आदि के प्रति प्रेमप्रकृतिभाव स्वभाववृत्तचेष्टा स्वभाव । प्रकृति । मिजाजआदत स्वभाव । प्रकृतिखोय † संज्ञा स्त्री॰ आदत । बान । स्वभाव । क्रि॰ प्र॰—पड़नाटेव अभ्यास । आदत । ज्ञान । स्वभाव । प्रकृतिसजीह स्वभावसीरत स्वभाव । प्रकृति । आदतसजीया आदत । स्वभाव । प्रकृतिसतत्व स्वभाव । प्रकृतिखासियत स्वभाव । प्रकृति । आदतखास्सा स्वभाव । आदत । बानि । प्रकृतिसरिश्त स्वभाव । प्रवृतितत्वभाव प्रकृति । स्वभावशील चाल व्यवहार । आचारण । वृत्ति । चरित्रअनूक गत जन्म । पुर्व जन्मआयान आनाधर्म किसी वस्तु या व्याक्ति की वह वृत्ति जो उसमें सदा रहे, उससे कभी अलग न ह…चारित्र कुलक्रमागत आचारसहज सहोदर भाई । सगा भाई । एक माँ का जाया भाईअभ्यस्त जिसका अभ्यास कीया गया हो । बार बार कीया हुआ । मश्क किया हुआ । जैसे—यह …भाइ पु † ^१ संज्ञा पुं॰भाऊ † ^१ संज्ञा पुं॰ भाईखमीर गूँधे हुए आटे का सड़ाव । क्रि॰ प्र॰— उठना ।—उठाना । मुहा॰—खमीर बिगड़ना…धैना पकड़नानेचर प्रकृति । कुदरत । जैसे,—वे नेचर को माननेवाले हैंबाना पहनावा । वस्त्र । पोशाक । वेशविन्यास । भेसबानि बनावट । सजधजसिफत विशेषता । गुणफितरत प्रकृतिमिजाज किसी पदार्थ का वह मूल गुण जो सदा बना रहे । तासीरपंचकारण जैनशास्त्र के अनुसार पाँच कारण जिनसे किसी कार्य की उत्पति होती हैं । व…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें