🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:36:55 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सहज
sahaja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सगा भाई (एक माँ से जन्मा) (2.6.34) समानोदर्य · सोदर्य · सगर्भ्य
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सहज १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ सहजा]
१. सहोदर भाई । सगा भाई । एक माँ का जाया भाई ।
२. निसर्ग । स्वभाव ।
३. ज्योतिष में जन्म लग्न से तृतीय स्थान । भाइयों और बहनों आदि का विचार इसी स्थान को देखकर किया जाता है ।
४. जीवन्मुक्ति (को॰) ।
सहज २ वि॰ स्वभाविक । स्वभावोत्पन्न । प्राकृतिक । जैसे,—काटना तो साँपों का सहज स्वभाव है ।
२. साधारण ।
३. जन्मजात ।
४. सरल । सुगम । आसान । जैसे,—जब तुमसे इतना सहज काम भी नहीं हो सकता, तब तुम और क्या करोगे ।
५. साथ साथ उत्पत्र होनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सह—ज mf(आ)n. born or produced together or at the same time as (gen.), TS.; Mn.; Kathās.
congenital, innate, hereditary, original, natural (ibc., by birth, ‘by nature’, ‘naturally’; with देश m. ‘birthplace’, ‘home’), MBh.; Kāv. &c.
always the same as from the beginning, Hariv. 4238
सह—ज m. natural state or disposition (said to be also n.), L.
सह—ज m. a brother of whole blood, L.
N. of various kings and other men, MBh.; Rājat. &c.
of a Tāntric teacher, Cat.
सह—ज (अम्), n. N. of the third astrol. mansion (said to be also m.), VarBṛS.
emancipation during life, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1193,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सहज पु० सह जायते जन--ड । १ सहोदरे अमरः २ निस- र्गजे स्वभावसिद्धे च “सहजप्राकृतावपि” माघः । ३ सहो- त्थिते त्रि० मेदि० ज्योतिषोक्ते जन्मलग्नात् ४ तृतीय- स्थाने । तत्र भ्रातुः शुभादिचिन्तनात्तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5263,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सहजः, पुं, (सह जायते इति । जन + डः ।) सहोदरः । इत्यमरः । २ । ६ । ३४ ॥ निसर्गः । सहोत्थे, त्रि । इति मेदिनी ॥ (यथा, रघुः । ८ । ४३ । “विललाप स वाष्पगद्गदं सजहामप्यपहाय धीरताम् । अभितप्तमयोऽपि मार्द्दवं भजते कैव कथा शरीरिषु ॥”) जन्मलग्नात् तृतीयस्थानम् । यथा, -- “सुतमदननवान्त्ये पूर्णदृष्टिः सुरारि- र्युगलदशमराशौ दृष्टिपादत्रयार्हः । सहजरिपुचतुर्थेष्वष्टमे चार्द्धदृष्टिः स्थितिभवनमुपान्त्यं नैव दृश्यं हि राहोः ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-313-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सहज" आता है (27)
असंभृत अयत्नसिद्ध । सहजसुखंकर सुखकर । सुकर । सहजसहभू एक साथ उत्पन्न । सहजसुखगम सरल । सुगम । सहजसहसंभव जो एक साथ उत्पन्न हुए हों । सहजसाहजिक सहज । नैसर्गिक । स्वाभाविकसहसिद्ध स्वाभाविक । प्राकृतिक । सहजसुखकृत् जो सुख या आराम से किया जाय । सुकर । सहजस्वभावज जो स्वभाव या प्रकृति से उत्पन्न हुआ हो । प्राकृतिक । स्वाभाविक । सहजसुखसाध्य जिसका साधन सुकर हो । जिसके साधन में कोई कठिनाई न हो । सुख या सहज मों ह…स्वभावसिद्ध स्वभाव से हो होनेवाला । सहज । प्राकृतिक । स्वाभाविकसहल जो कठिन न हो । सरल । सहज । आसानआसान सहज । सरल । सीधा । सहलसलीस सहज । सुगम । आसानप्रकृतिमान् स्वाभाविक । नैसर्गिक । सहजऋजु सीधा । जो टेढ़ा न हो । अवक्रसुख मन की वह उत्तम तथा प्रिय अनुभूति जिसके द्वारा अनुभव करनेवाले का विशेष …साधारण जिसमें कोई विशेषता न हो । मामूली । सामान्य । जैसे—साधारण बात, साधारण क…प्राकृत प्रकृति से उत्पन्न या प्रकृति संबंधीऔत्सर्गिक उत्सर्ग संबंधीप्राकृतिक जो प्रकृति से उत्पन्न हुआ होस्वाभाविक जो स्वभाव से उत्पन्न हुआ हो । जो आप ही आप होऔत्पत्तिक उत्पत्ति संबंधीसुगम जो सहद में जाने योग्य हो । जिसमें गमन करने में कठिनता न होसुखोपाय सुख की प्राप्ति का उपायअविलष्ट बिना क्लेश का । कष्टरहितअतिसामान्य जो बात वक्ता के अभिप्रेत अर्थ का अतिक्रमण या उल्लंघन करे । विशेष—न्याय…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें