🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:52:45 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सुख
sukha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुख १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मन की वह उत्तम तथा प्रिय अनुभूति जिसके द्वारा अनुभव करनेवाले का विशेष समाधान और संतोष होता है और जिसके बराबर बने रहने की वह कामना करता है । वह अनुकूल और प्रिय बेदना जिसकी सबको अभिलाषा रहती है । दुःख का उलटा । आराम । जैसे,—(क) वे अपने बाल बच्चों में बड़े सुख से रहते हैं । (ख) जहाँ तक हो सके सबको सुख पहुँचाने का प्रयत्न करना चाहिए । विशेष—कुछ लोग सुख को हर्ष का पर्यायवाची समझते हैं, पर दोनों में अंतर है । कोई उत्तम समाचार सुनने अथवा कोई उत्तम पदार्थ प्राप्त करने पर मन में सहसा जो वृत्ति उत्पन्न होती है, वह हर्ष है । परंतु सुख इस प्रकार आकस्मिक नहीं
सुख २ वि॰ [सं॰]
१. स्वाभाविक । सहज । उ॰—जाके सुख मुखबास ते वासित होत दिगंत ।—केशव (शब्द॰) ।
२. सुख देनेवाला । सुखद ।
३. प्रसन्न । खुश (को॰) ।
४. रुचिकर । मधुर (को॰) ।
५. सद्गुणी । पुण्यात्मा (को॰) ।
६. योग्य । उपयुक्त (को॰) ।
सुख ३ क्रि॰ वि॰
१. स्वाभाविक रीति से । साधारण रीति से । उ॰— कहुँ द्विज गण मिलि सुख श्रुति पढ़ही ।—केशव (शब्द॰) ।
२. शांतिपूर्वक । यथेच्छ्या । सुखपूर्वक । आराम से ।
३. प्रसन्नता या हर्ष के साथ (को॰) ।
४. सरलता से । आसानी से (को॰) ।
सुख पर्श वि॰ [सं॰]
१. छूने में सुखकर ।
२. तृप्तिकर [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सु—ख &c., see सुख s.v.
सुख mfn. (said to be fr. 5. सु + 3. ख, and to mean originally ‘having a good axle-hole’; possibly a Prākṛt form of सु-स्थ, q.v.; cf. दुःख) running swiftly or easily (only applied to cars or chariots, superl. सुख-तम), easy, RV.
pleasant (rarely with this meaning in Veda), agreeable, gentle, mild (comp. -तर), VS. &c. &c.
comfortable, happy, prosperous (= सुखिन्), R.
virtuous, pious, MW.
सुख m. N. of a man g. शिवादि
(scil. दण्ड) a kind of military array, Kām.
सुख (अम्), n. ease, easiness, comfort, prosperity, pleasure, happiness (in m. personified as a child of Dharma and Siddhi, MārkP.), joy, delight in (loc.; सुखम्-√ कृ ‘to give pleasure’; महता सुखेन, ‘with great pleasure’), the sky, heaven, atmosphere (cf. 3. ख), L.
सुख n. water, Naigh. i, 12
N. of the fourth astrol. house, VarBṛS.
the drug or medicinal root called Vṛddhi, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1220,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सुख1 [सुख्-अच्] 1 Happy, delighted, joyful, pleased. --2 Agreeable, sweet, charming, pleasant; दिशः प्रसेदुर्मरुतो ववुः सुखाः R. 3. 14; so मुखश्रवा निस्वनाः 3. 19. --3 Virtuous, pious. --4 Taking delight in, favourable to; Ś. 7. 18. --5 Easy, practicable; श्रेयांसि लब्धुमसुखानि विनांतरायैः Ki. 5. 49. --6 Fit, suitable. --खा The capital of Varuṇa. --खं 1 Happiness, joy, delight, pleasure, comfort; यदेवोपनतं दुःखात्सुखं तद्रसवत्तरं V. 3. 21. --2 Prosperity; अद्वैतं सुखदुःखयोरनुगुणं सर्वास्ववस्थासु यत् U. 1. 40. --3 Well-being, welfare, health; देवीं सुखं प्रष्टुं गता M. 4. --4 Ease, comfort, alleviation (of sorrow &c.); oft. in comp.; as in सुखशयित, सुखोपविष्ट, सुखाश्रय &c. --5 Facility, easiness, ease. --6 Heaven, [] paradise. --7 Water. --खं ind. 1 Happily, joyfully. --2 Well; सुखमास्तां भवात् ‘may you fare well’. --3 At ease, comfortably; असंजातकिणस्कंधः सुखं स्वपिति गौर्गडिः K. P. 10. --4 Easily, with ease; अज्ञः सुखमाराध्यः सुखतरमाराध्यते विशेषज्ञः Bh. 2. 3; सुखमुपदिश्यते परस्य K. --5 Rather, willingly. --6 Quietly, placidly2. --Comp. --अंत a. {1} ending in happiness. {2} friendly. {3} destroying happiness. --आधारः paradise. --आप्लव a. suitable for bathing. --आजातः N. of Śiva. --आयतः, --आयनः a good or welltrained horse. --आरोह a. of easy ascent. --आलोक a. good-looking, lovely, charming. --आवह a. conducing to happiness, pleasant, comfortable. --आशः {1} eating at ease. {2} pleasant food. {3} N. of Varuṇa. --आशकः a cucumber. --आसक्तः an epithet of Śiva. --आस्वाद a. {1} having a sweet taste, sweetflavoured. {2} agreeable, delightful. --(दः) {1} a pleasant flavour. {2} enjoyment (of pleasure). --उत्सवः {1} merry-making, pleasure, festival, jubilee. {2} a husband. --उदकं, --उष्णं warm water. --उदयः dawn or realization of happiness. --उदर्क a. resulting in happiness. --उद्य a. to be spoken easily or agreeably. --उपविष्ट a. comfortably seated, sitting at ease. --एषिन् a. desiring happiness, wishing well to. --ऊर्जिकः natron. --कर, --कार, --दायक a. giving pleasure, pleasant. --चारः a good horse. --जात a. happy. --द a. giving pleasure. --(दः) N. of Viṣṇu. --(दा) {1} a courtezan of Indra's heaven. {2} the river Ganges. {3} the Śamī tree. --(दं) the seat of Viṣṇu. --दोह्या a cow easily milked. --बोधः {1} sensation of pleasure. {2} easy knowledge. --भागिन्, --भाज् a. happy. --भेद्य a. easy to be broken (fig. also), fragile, brittle. --मोदा the gum olibanum tree. --रात्रिः {1} the night of new moon (when lamps are lighted in honor of Lakṣmī). {2} a night when the husband may legally cohabit with his wife; see Ms. 3. 47. --वर्चकः, --वर्चस् m. natron, alkali. --वासः a water-melon. --श्रव, [] --श्रुति a. sweet to the ear, melodious; Ki. 14. 3. --संगिन् a. attached to pleasure; Ś. 5. 11. --साध्य a. easy to be accomplished or cured &c. --स्पर्श a. {1} agreeable to the touch. {2} gratifying, pleasant; R. 1. 38. [1] Correction submitted by on 20170203. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/CORRECTIONS/issues/335. note: presumed adjective. [2] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar on 20210122. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/48.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1130-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुख, त् क तत्कृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्तचुरा० पर०-सक०-सेट् ।) तत्कृतिः सुखक्रिया । श्रीजयदेवकवेरिति गीतं सुखयतु केशवपदमुपनीतम् । इति दुर्गादासः ॥
सुखं, क्ली, (सुखयतीति । सुख + अच् ।) आत्म- वृत्तिगुणविशेषः । इति नैयायिकाः ॥ मनसो धर्म्मः । इति वैदान्तिकाः ॥ तत्पर्य्यायः । मुत् २ प्रीतिः ३ प्रमदः ४ हर्षः ५ प्रमोदः ६ आमीदः ७ संमदः ८ आनन्दथुः ९ आनन्दः १० शर्म्म ११ शातम् १२ । इत्यमरः । १ । ४ । २५ ॥ मदः १३ भोगः १४ रभसः १५ निर्वृतिः १६ धृतिः १७ वीचिः १८ । इति जटाधरः ॥ संमेदः १९ मोदः २० नन्दथुः २१ नन्दः २२ मुदा २३ सौख्यम् २४ उपजोषम् २५ आनन्दम् २६ जोषम् २७ । इति शब्दरत्नावली ॥ न्यायमते जगतां काम्यं धर्म्मजन्यमिदम् । यथा, -- “सुखन्तु जगतामेव काम्यं धर्म्मेण जन्यते । अधर्म्मजन्यं दुःखं स्यात्प्रतिकूलं सचेतसाम् ॥ * तस्य मनोगोचरत्वं यथा, -- “मनोग्राह्यं सुखं दुःखमिच्छा द्वेषो मतिः कृतिः ॥” इति भाषापरिच्छेदः ॥ * ॥ “सुखं चतुर्व्विंशतिगुणान्तर्गतगुणविशेषः । तत्तु नित्यं जन्यञ्च । नित्यं परमात्मनो विशेषगुणान्त र्व्वर्त्ति । जन्यसुखं जीवात्मनो विशेषगुणान्त- व्वर्त्ति । तच्च शुभादृष्टजन्यं धनमित्रलाभारोग्य- मिष्टान्नपानपुरीषोत्सर्गपुत्त्रादिजन्मतत्पाण्डित्य कान्तासम्भोगादिजन्यञ्च तस्य द्विक्षणस्थायित्वं स्वोत्तरोत्पन्नानुभवनाश्यत्वात् । सुखाद्यपरागे- णैवात्मनो मानसबोधः । सुखं तदुपायश्चेष्टः । बालस्य स्तन्यपानप्रवृत्तौ सुखसाधनत्वज्ञानं हेतुः तत्र सुखस्यैवेष्टत्वम् । दुःखजनकगमनादि- प्रवृत्तौ सुखोपायो धनं तदेवेष्टं तत्साधनत्वज्ञान- मेव हेतुः । यागादिप्रवृत्तावपि पारलौकिक- सुखसाधनत्वज्ञानं कारणं सुखोपायस्वर्गादिरूपे- ष्टसाधनत्वज्ञानमपि कारणम् । सुखस्य काला- वच्छेद्यत्वं शरीरावच्छेद्यत्वञ्चातोऽव्याप्यवृत्तित्वं शरीरकदेशावच्छेदेन दुःखसम्भवेऽप्यन्यदेशा- वच्छेदेन सुखसम्भवात् एकक्षणावच्छेदेन जीवस्य दुःखसम्भवेऽपि क्षणान्तरावच्छेदेन सुखसम्भवाच्च तत्तु विस्फोटकवतो मिष्टान्न- भोजनादौ द्रष्टव्यम् । इति तार्किकाः ॥ * ॥ तत्कारणं यथा, -- “सुदिनं दुर्द्दिनं शश्वद्भ्रमत्येव भवे भव । सर्व्वेषां प्राकृतानाञ्च द्वे बीजे सुखदुःखयोः ॥ सुखाद्भवति हर्षश्च दर्पः शौर्य्यं प्रमत्तता । राग ऐश्वर्य्यकामौ च विद्वेषश्च परस्परम् ॥ दुःखात् शोकात् समुद्वेगाद्भयं नित्यं प्रवर्त्तते । [] हतान्ये तानि सर्व्वाणि हते बीजे महेश्वर ॥ सुदिनं दुर्द्दिनञ्चैव सर्व्वं कर्म्मोद्भवं भव ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे । ४३ । ४८-५१ तस्य कारणान्तरं लक्षणञ्च यथा, -- “रागद्वे षादियुक्तानां न सुखं कुत्रचित् द्विज । विचार्य्य खलु पश्यामि तत्सुखं यत्र निर्वृतिः ॥ यत्र स्नेहो भयं तत्र स्नेहो दुःखस्य भाजनम् । स्ने हमूलानि दुःखानि तस्मिं स्त्यक्ते महत् सुखम् ॥ शरीरमेवायतनं दुःखस्य च सुखस्य च । जीवितञ्च शरीरञ्च जात्यैव सह जायते ॥ सर्व्वं परवशं दुःखं सर्व्वमात्मवशं सुखम् । एतद्विद्यात् समासेन लक्षणं सुखदुःखयोः ॥ सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् । सुखं दुःखं मनुष्याणां चक्रवत् परिवर्त्तते ॥” इति गारुडे ११३ अध्यायः ॥ * ॥ सर्व्वभूतसुखकर्त्तव्यत्वं यथा, देवीपुराणे देवी- संवत्सरवलिहरणाध्याये । “कृमिकीटपतङ्गेषु भूमौ दध्योदनं क्षिपेत् । सर्व्वदा सर्व्वभूतानां सुखं कार्य्यं सुखार्थिनाम् ॥” सुख-दुःख-साधनानामस्थिरत्वं सुखस्य मनो- विलासमात्ररूपत्वञ्च यथा, -- “वस्त्वे कमेव दुःखाय सुखायेर्ष्योद्भवाय च । कोपाय च यतस्तस्माद्वस्तु वस्त्वात्मकं कुतः । तदेव प्रोतये भूत्वा पुनर्दुः खाय जायते । तदेव कोपाय ततः प्रसादाय च जायते ॥ तस्माद्दुःखात्मकं नास्त
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सुख" आता है (49)
भोग सुख या दुःख आदि का अनुभव करना या अपने शरीर पर सहनाआनंद हर्ष । प्रसन्नता । खुशी । सुख । मेद । आहलाद । क्रि॰ प्र॰— आना । — करना…सौख्य सुख का भाव । सुखता । सुखत्वअभिराम आनंददायक । मनोहर । सुखद । सुंदर । प्रिय । रम्यसुग सुखविरज रजोगुणरहित । सुख, वासना आदि से मुक्तसुखित पु वि॰ सुखा हुआ । शुष्कअविपद् कष्ट, दु:ख आदि का आभाव । सुख । समृद्धिसौख सुख का भाव या धर्म । सुखता । सुख । आरामसुखिता सुखी होने का भाव । सुख । आनंदस्यूमक सुख । प्रसन्नता । हर्षसौभगत्व सुख । आनंद । मंगलसुखवत्ता सुख का भाव या धर्म । सुख । आनंदचैन आराम । सुख । आनंद । क्रि॰ प्र॰ — आना । — करना । देना । — पडना । — मीलन…इशरत सुख । चैन । आराम । भोग विलाससेहत सुख । चैन । राहतआसाइश आराम । सुख । चैनउपयोष आनंद । सुखसुपास सुख । आराम । सुभीतामय ऊँटशि शिवजोष प्रीति । प्रेमलाभ मिलना । प्राप्ति । लब्धिआराम बाग । उपवन । फुलवारीभेषज औषध । दवावीचि लहर । तरंगक्षेम प्राप्त वस्तु की रक्षा । सुरक्षा । यौ—योगक्षेमस्यूम किरण । रश्मिस्योन किरण । रश्मिप्रमोद हर्ष । आनंद । प्रसन्नतास्वर्ग हिंदुओं के सात लोकों में से तीसरा लोक जो ऊपर आकाश में सूर्य लोक से लेक…विश्राम अधिक समय तक कोई काम या परिश्रम करने के कारण थक जाने पर रुकना या ठहरना …सौभाग्य अच्छा भाग्य । अच्छा प्रारब्ध । अच्छी किस्मत । खुशकिस्मती । खुशनसीबीप्रत्यक्ष जो देखा जा सके । जो आँखों के सामने होशुन कुत्तात्रिदिव स्वर्गसांत्वना दु:खी व्यक्ति को उसका हृदय हलका करने के लिये समझाने बुझाने और शांति दे…रहस् गुप्त भेद । छिपी बातशर्म दे॰ 'शरम'षट्क छह । ६ की संख्यासौभग सुभग होने का भाव । सौभाग्य । खुशकि- स्मती । खुशनसीबीजन्या वधू की सहैलीसुखासिका स्वास्थ्य । तंदुरुस्तीसुस्थितत्व सुस्थित होने का भावहज मुसलमानों का काबे के दर्शन के लिये मक्के जाना । मुसलमानों की मक्के की …मजा स्वाद । लज्जत । जैसे,—अब आमों में कुछ मजा नहीं रह गया । मुहा॰—मजा चखान…सचु पु † संज्ञा पुं॰नेमत ईश्वर की कृपा । ईश्वरीय देनद्रष्टा देखनेवाला
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें