🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:13:25 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आराम
ārāma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मनुष्य द्वारा लगाया गया वन (2.4.2) उपवन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आराम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] बाग । उपवन । फुलवारी । उ॰—परम रम्य आराम यह जो रामहिं सुख देत ।—तुलसी (शब्द॰) ।
आराम २ संज्ञा पुं॰ [फा॰]
१. चैन । सुख । जैसे,— संसार में कौन नहीं आराम चाहता । क्रि॰ प्र॰—करना ।—चाहना ।—देना ।—पहुँचना ।—पाना ।—लेना ।—मिलना ।
२. चंगापन । सेहत । स्वास्थ्य । जैसे,—जब से यह दवा दी गई हैं, तब से कुछ आराम है । क्रि॰ प्र॰—करना ।—चाहना ।—देना ।—पाना ।—होना ।
३. विश्राम । थकावट मिटाना । दम लेना । जैसे,—बहुत चले, जरा आराम तो लेने दो । क्रि॰ प्र॰—करना ।—पाना ।—लेना । यौ॰—आरामगाह । आरामतलब । आरामदान । आरामपाई । मुहा॰—आराम करना=सोना । जैसे, —उन्हें आराम करने दो, बहुत जागे हैं । आराम में होना = सोना । जैसे,—अभी आराम में हैं, इस वक्त जगाना अच्छा नहीं । आराम लेना=विश्राम करना । आराम से=फुरसत में । धीरे धीरे । बेखटके । जैसे,— (क) कोई जल्दी पड़ी है, ठहरो आराम से लिखा जायगा । (ख) इस वक्त रखो, घर पर आराम से बैठकर देखेंगे । आराम से गुजरना=चैन से दिन कटना ।
आराम वि॰ [फा़॰] चंगा । तंदुरुस्त । जैसे, —उस वैध ने उसे बात की बात में आराम कर दिया । क्रि॰ प्र॰— करना । होना ।
आराम पाई । सलपट जुती ।
२. वह लकड़ी का तख्ता जो रेल की पटरियों के नीचे विछाया रहता हे । दे॰ स्लीपर ।
३. हाल जो पहिए पर चढ़ाई जाती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-राम अस्, m. delight, pleasure, ŚBr.; TUp.; Bhag.; Bhartṛ.
place of pleasure, a garden, grove, Mn.; Yājñ.; MBh.; R.; Mṛcch.; Kathās. &c.
N. of a particular Daṇḍaka metre
[cf. ἠρέμα and ἔρημος.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (150,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आराम a. [रम्-घञ्] Pleasing, delightful; रामभद्र गुणाराम Mv. 7. 40. --मः 1 Delight, pleasure; इंद्रियारामः Bg. 3. 16; आत्मारामाः Ve. 1. 31; एकाराम Y. 3. 58. --2 A garden, grove; प्रियारामा हि वैदेह्यासीत् U. 2; आरामाधिपतिर्विवेकविकलः Bv. 1. 31. [cf. Pers. ārām]. --Comp. --शीतला N. of a fragrant plant (आनंदी).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0254-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आरामः, पुं, (आरम्यतेऽत्र, आङ् + रम् + आधारे घञ् ।) उपवनं । इत्यमरः ॥ वागान् इति भाषा । (यथा, मनुः, -- ८ । २६२ । ८ । २६४ । “क्षेत्रकूपतडागानामारामस्य गृहस्य च” । “गृहं तडागमारामं क्षेत्रं वा भीषया हरन्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-188-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आराम" आता है (26)
ओत कष्ट की कमी । आराम । चैनविश्रांति विश्राम । आरामविनिवृत्ति विश्रांति । आराम । मुक्तिसौख सुख का भाव या धर्म । सुखता । सुख । आरामविश्रमण आराम । विश्रामप्रतीत्य आरामअमन शांति । चैन । आराम । इतमीनानचैन आराम । सुख । आनंद । क्रि॰ प्र॰ — आना । — करना । देना । — पडना । — मीलन…इशरत सुख । चैन । आराम । भोग विलासराहत आराम । सख । चैन । क्रि॰ प्र॰—देना ।—पाना ।—मिलनाआसाइश आराम । सुख । चैनसुपास सुख । आराम । सुभीताखुसफैली † संज्ञा स्त्री॰ आनंद । तफरीह । आरामजोष प्रीति । प्रेमसुख मन की वह उत्तम तथा प्रिय अनुभूति जिसके द्वारा अनुभव करनेवाले का विशेष …सौख्य सुख का भाव । सुखता । सुखत्वविश्राम अधिक समय तक कोई काम या परिश्रम करने के कारण थक जाने पर रुकना या ठहरना …शुन कुत्ताश्रांति श्रम । परिश्रम । मेहनतसुखासिका स्वास्थ्य । तंदुरुस्तीकरार नदी का ऊँचा किनारा जो जल के काटने से बनता हैरहाई रहने को क्रिया या भावसलतंत † संज्ञा स्त्री॰सलतनत राज्य । बादशाहतसुकून सन्नाटासुभीता सुगमता । आसानी । सहूलियत
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें