🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:49:04 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपवन
upavana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मनुष्य द्वारा लगाया गया वन (2.4.2) आराम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपवन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बाग बगीचा । कुंज । फुलवारी ।
२. छोटे छोटे जंगल । पुराणों में २४ उपवन गिनाए गए हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-वन n. a small forest or wood, grove, garden, MBh.; Mn.; Megh. &c.
a planted forest, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (206,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपवनं [उपमितं वनेन] A garden, grove, a planted forest; पांडुच्छायोपवनवृतयः केतकैः सूचिभिन्नैः Me. 23; R. 8. 73, 13. 79; ˚लता a garden creeper.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0330-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपवन न० उपमितं वनेन अवा० स० । वनतुल्ये कृत्रिमे आरो- पितवृक्षसमूहे १ उद्याने । “पाण्डुच्छायोपवनवृतयः केतकैः सूचिभिन्नैः” मेघ० “साकेतमालोपवना वृहन्ति” रघुः आरामशब्दे पृ० ८०१ विवृतिः वनस्य सामीप्यम् वने वा अव्ययी० । २ वनसामीप्ये ३ वने इत्यर्थे च अव्य० “कुसुम- यन् फलिनीरलिनीरवैर्मदविकाशिभिराहितहुङ्कृतिः । उपवनं निरभर्तृसयत प्रियान्” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1321,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपवनं, क्ली, (उपमितं वनेन ।) कृत्रिमवनम् । वा- गान इति भाषा । तत्पर्य्यायः । आरामः २ । इत्य- मरः ॥ (यथा, मेघदूते पूर्व्वमेघे २४ श्लोकः । “पाण्डुच्छायोपवनवृतयः केतकैः सूचिभिन्नैः” । “सा केतुमालोपवना वृहद्भि- र्विहारशैलानुगतेव नागैः” । इति रघुः । १६ । २६ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-260-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपवन" आता है (27)
वेल उपवन । बागअपवन कृत्रिम वन । उपवन । बागआराम बाग । उपवन । फुलवारीउद्यान बगीचा । उपवनवृक्षवाटिका वृक्षवाटी संज्ञा स्त्री॰ बाग । बगीचा । उपवनवनिका कुंजवन । उपवनवाट्य उपवनउद्यानक बगीचा । उपवनवाटक उद्यान । उपवनमृगकानन उद्यान । उपवनकृत्रिमवन उपवन । उद्यान । बगीचावनोत्सर्ग देवमंदिर, वापी, कूप, उपवन, आदि का उत्सगं जो शास्त्रविधि से किया जाता ह…पुष्पवाटिका फूलवारी । फूलों का बगीचा । उपवन । उद्यानअराम पु † संज्ञा पुं॰ बग । उपवन ।—ये नहिं फूल गुलाब के दाहत हिय जु हमार । ब…उदायन पु संज्ञा पुं॰ बाग । वाटिका । उपवनपार्क बड़ा बगीचा । उपवनबगिया पु † संज्ञा स्त्री॰ बागीचा । उपवन । छोटा बागबगीचा बाटिका । उपवन । छोटा बागरियाज बाग । उपवन । उद्यानबागीचा छोटा बाग । वाटिका । उपवन । उद्यानबुसतान पु संज्ञा पुं॰ उद्यान । वाटिका । उपवनदुर्मावलि पु संज्ञा पुं॰ बाग । उपवनतेवन क्रीड़ाविपिन वन । जंगलबटी गोलीबाग अंगद देखाए घाय तन मैं ।—तुलसी (शब्द॰)अमराई † संज्ञा स्त्री॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें