🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:45:22 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शात
śāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
धार लगाया हुआ (3.1.90) निशित · क्ष्णुत · तेजित
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शात १ वि॰ [सं॰]
१. सान रखा हुआ । तेज किया हुआ ।
२. दुबला पतला । क्षीण । कृश । जैसे,—शातोदरी = कृशोदरी ।
३. दुर्बल । कमजोर (को॰) ।
४. सुंदर । मनोहर (को॰) ।
५. प्रसन्न । प्रफुल्ल (को॰) ।
६. गिरा हुआ । पतित (को॰) ।
७. दीप्तिशाली । चमकदार (को॰) ।
शात २ संज्ञा पुं॰
१. धतूरा ।
२. खुशी । आनंद । प्रसन्नता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. शात mfn. (fr. √ शो; cf. शित) sharpened, whetted, sharp, Kathās.; Rājat.
thin, feeble, slender, emaciated, Hariv.; Kāv.; VarBṛS.
शात n. the thorn-apple, MW.
2. शात m. (fr. √ 2. शद्) falling out or decaying (of nails, hair &c.), Suśr.
3. शात n. joy, pleasure, happiness, L.
शात mfn. handsome, bright, happy, W.
4. शात Vṛddhi form of शत, in comp.
शात mfn. See 1. शात, p. 1063, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1063,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शात p. p. शे-क्त 1 Sharpened, whetted. --2 Thin, slender. --3 [] Weak, feeble. --4 Beautiful, handsome. --5 Cut down. --6 Happy, thriving. --तः The Dhattūra plant. --तं Happiness, pleasure, delight; मानिनीजनजनितशातं Gīt. 10. --Comp. --उदरी a woman with; a slender waist; Śi. 5. 23; R. 10. 69. --शिख a. sharp-pointed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1039-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शात न० शो--क्त । १ सुखे २ तद्वति त्रि० अमरः । ३ छिन्ने ४ कृशे त्रि० विश्वः । ५ दुर्बले ६ निशिते च त्रि० मेदि० । ७ धूस्तूरे पु० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5097,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शातं, क्ली, (शो + क्तः । “शाच्छोरन्यतरस्याम् ।” ७ । ४ । ४१ । इति पक्षे इत्वाभावः ।) सुखम् । तद्वति, त्रि । इत्यमरः ॥ (विनाशः । यथा, मुश्रुते । ४ । १ । “पाणिप्राप्तं पाणिदाहं नखशातं करोति च ॥”)
शातः, त्रि, (शो + क्तः ।) दुर्ब्बलः । निशितः । इति मेदिनी ॥ धुस्तूरः । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-045-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें