🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:38:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हर्ष
harṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मद, आमोद (3.3.99)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हर्ष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रफुल्लता या भय आदि के कारण रोंगटों का खड़ा होना ।
२. प्रफुल्लता । आनंद । चित्तप्रसादन खुशी । क्रि॰ प्र॰—करना ।—मनाना । ।—होना ।
३. ३३ संचारी भावों में से एक का नाम । विशेष—साहित्य में 'हर्ष' की गिनती संचारी भावों में की गई है ।
३. धर्म के पुत्रों में से एक ।
४. भागवत के अनुसार कृष्ण के एक पुत्र का नाम ।
५. काम के वेग से इंद्रिय का उत्तेजित होना । कामोत्तेजना । कामोद्दीपन (को॰) ।
६. तीव्र आकांक्षा । उत्कट इच्छा (को॰) ।
७. एक दैत्य का नाम ।
८. कान्यकुब्ज के एक नरेश का नाम । दे॰ हर्षवर्धन । यौ॰—हर्षविषाद = खुशी और रंज ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हर्ष m. (ifc. f(आ). ; fr. √ हृष्) bristling, erection (esp. of the hair in a thrill of rapture or delight), MBh.; Kāv. &c.
joy, pleasure, happiness (also personified as a son of Dharma), KaṭhUp.; MBh. &c.
erection of the sexual organ, sexual excitement, lustfulness, Suśr.
ardent desire, MBh.
N. of an Asura, Kathās.
of a son of Kṛṣṇa, BhP.
of various authors &c. (also with दीक्षित, मिश्र, सूरि &c.; cf. श्री-हर्ष)
हर्ष mfn. happy, delighted, W.
हर्ष &c. See p. 1292.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1292,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हर्षः [हृष्-घञ्] 1 Joy, delight, pleasure, satisfaction, gladness, rapture, glee, exultation; हर्षो हर्षो हृदयवसतिः पंचबाणस्तु बाणः P. R. 1. 22; सहोत्थितः सैनिकहर्षनिःस्वनैः R. 3. 61. --2 Thrilling, bristling, erection (of the hair of the body); as in रोमहर्ष q. v. --3 Joy, considered as one of the 33 or 34 subordinate feelings; हर्षस्त्विष्टावाप्तेर्मनःप्रसादोऽश्रुगद्गदादिकरः S. D. 195; or इष्टप्राप्त्यादिजन्मा सुखविशेषो हर्षः R. G. --Comp. --अन्वित a. full of joy, happy; so हर्षाविष्ट. --उत्कर्षः excess of happiness or joy, ecstacy. --उदयः rise of joy. --कर a. gratifying, delighting. --जड a. dull or paralyzed with joy; R. 3. 68. --विवर्धन a. increasing joy. --स्वनः a cry or shout of joy.
हर्ष The patron of Bāṇa, see बाण. The Ratnāvalī is supposed to have been written by Bāṇa and published under his patron's name.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1167-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हर्ष पु० हृष--घञ् । १ सुखे अमरः २ इष्टाधिगमजन्यानन्दे । ३ कन्दर्पपितरि “पुलस्त्य उवाच । “कन्दर्पो हर्षतनयो योऽसौ कामो निगद्यते । स शङ्करेण संदग्धो ह्यनङ्ग त्वमुपागतः” । वामनपु० ५ अ० । ३ कलियुगीयनृपभेदे हर्ष- चरिते तत्कथा दृश्या ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5421,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हर्षः, पुं, (हृष तुष्टौ + घञ् ।) इष्टश्रवणजन्य- सुखम् । इति महाभारते मोक्षधर्म्मः ॥ आह्लादः । तत्पर्य्यायः । मुत् २ प्रीतिः ३ प्रमदः ४ प्रमोदः ५ आमोदः ६ सम्मदः ७ आनन्दथुः ८ आनन्दः ९ शर्म्म १० शातम् ११ सुखम् १२ इत्यमरः । १ । ४ । २४ ॥ मुदा १३ मुदिता १४ आनन्दिः १५ नन्दिः १६ सातम् १७ सौख्यम् १८ । केचिंत्तु मुदादिसप्तकं प्रीतौ आनन्दथ्वादिपञ्चकं सुखे । प्रीतिश्च सुखजो विकारः इत्याहुः । इति तट्टीकायां भरतः ॥ तथा च । “मुत् प्रीतिः प्रमदामोदसम्मोदमोदसम्मदाः । प्रमोदो हर्ष इत्येव हर्षपर्य्याय ईरितः ॥ आनन्दो नन्दथुर्नन्दः सुखमानन्दथुर्म्मुदा । सौख्यं शर्म्मोपजोषः स्यादानन्दं जोषमित्यपि ॥ मुदादिजोषपर्य्यन्तमेकपर्य्यायः इत्यपि ॥” इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ हर्षस्य पुत्त्रः कन्दर्पः । यथा, -- पुलस्त्य उवाच । “कन्दर्पो हर्षतनयो योऽसौ कामो निगद्यते । स शङ्करेण संदग्धो ह्यनङ्गत्वमुपागतः ॥” इति वामने ५ अध्यायः ॥ (रोमाञ्चः । यथा । “हृष्येते हर्षयुक्तौ भवतः हर्षश्च रोमाञ्चप्रायः ।” इति रुग्विनिश्चयस्य वातव्याधिव्याख्याने विजयरक्षितः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-522-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हर्ष" आता है (48)
मद हर्ष । आनंदनंद आनंद । हर्षमोद आनंद । हर्ष । प्रसन्नता । खुशीआनंद हर्ष । प्रसन्नता । खुशी । सुख । मेद । आहलाद । क्रि॰ प्र॰— आना । — करना…आमोद आनंद ।हर्ष । खुशी । प्रसन्नताआह्लाद आनंद । खुशी । हर्षप्रमोद हर्ष । आनंद । प्रसन्नताहृष्टि हर्ष । प्रसन्नतामुद हर्ष । आनंद । प्रसन्नताआरमण हर्ष या आनंद मनानाउपमाद हर्ष । खुशीमोदित आनंद । हर्ष । प्रसन्नतासम्मद हर्ष । आमोद । आह्लादप्रहर्ष हर्ष । आनंदचित्तप्रसादन योग में चित्त का संस्कार जो मैत्री, करुणा, हर्ष, उपेक्षा आदि के उपयुक्…हृषि हर्ष । आनंद । प्रसन्नतास्यूमक सुख । प्रसन्नता । हर्षहर्षविवर्धन हर्ष, आनंद, प्रसन्नता आदि की वुद्धि करनेवालाचित्तनिर्वृति प्रसाद । हर्ष । प्रसन्नता । शांतिफरह हर्ष । आनंदउछाह उत्साह । उमंग । हर्ष । प्रसन्नता । आनंद । उ॰ (क) छढ़हि कुँवर मन करहि उ…उमगन पु संज्ञा स्त्री॰ आनंद । हर्ष । खुशी । प्रसन्नताशादी खुशी । प्रसनन्ता । हर्ष । आनंदउछावा पु संज्ञा पुं॰ उत्साह । हर्ष । आनंदकीकना की की करके चिल्लाना । हर्ष, क्रोध या भयसूचक शब्द करना । चीत्कार करनाहरखनि पु संज्ञा स्त्री॰ हरखने की क्रिया या भाव । हर्ष । आनंदखुर्रमी प्रसन्नता । आनंद । हर्षस्यूत्न आनंद । हर्षमाद अभिमान । शेखी । घमंडरभस वेगरेफ रकार का वह रूप जो अन्य अक्षर के पहले जाने पर उसके मस्तक पर रहता है । ज…क्षण काला या समय का एक बहुत छोटा भाग । विशेष—क्षण की मात्रा के विषय में बहु…मद्र एक प्राचीन देश का वैदिक नाम । यह देश कश्यप सागर के दक्षिणी किनारे पर प…हृदय छाती के भीतर बाईं ओर स्थित मांसकोश या थैली के आकार का एक भीतरी अवयव जि…प्रमद मतवालापनउल्लास प्रकाश । चमक । झलकप्रीति वह सुख जो किसी इष्ट वस्तु को देखने या पाने से होता है । तृप्तिसमुच्चय बहुत सी चीजों का एक में मिलना । समाहार । मिलनगांभीर्य गहराई । गंभीरताफलोदय लाभविलास प्रसन्न या प्रफुल्लित करने की क्रियाअभिरति अनुराग प्रीतिसम्मोद प्रीति । प्रेमसुखित पु वि॰ सुखा हुआ । शुष्कमुदिता परकीया के अंतर्गत एक प्रकार की नायिका जो परपुरुष प्रीति संबंधी कामना क…संप्रीति अनुराग । स्नेहप्रसन्नता तुष्टि । संतोषजशन धार्मिक उत्सव
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें