🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:14:32 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नंद
naṃda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नंद संज्ञा पुं॰ [सं॰ नन्द]
१. आनंद । हर्ष ।
२. सच्चिदानंद पर- मेश्वर ।
३. पुराणनुसार नौ निधियों में से एक ।
४. स्वामी कार्तिक के एक अनुचर का नाम ।
५. एक नाग का नाम ।
६. घृतराष्ट्र के एक पुत्र का नाम ।
७. वसुदेव के एक पुत्र का नाम जो मदिरा् के गर्भ से उत्पन्न हुआ था ।
८. क्रौच द्बीप के एक वर्ष पर्वत का नाम ।
९. विष्णु ।
१०. मेढ़क ।
११. भाग- वत के अनुसार यज्ञेश्वर (परमात्मा) के एक अनुचर का नाम ।
१२. एक प्रकार का मृदंग ।
१३. चार प्रकार की वेणुओं या बाँसुरियों में से एक । विशेष— वह ग्यारह अंगुल की होती और उत्तम समझी जाती है । इसके देवता रुद्र माने जाते है ।
१. एक राग का नाम । विशेष— इसे कोई कोई मालकोस राग का पुत्र मानते है ।
१५. पिगल में ढगण को दुसरे भेद का नाम । विशेष— इसमें एक गुरु और एक लघु होता है ।— (/?/) और जिसे ताल तथा ग्वाला भी कहते है । जैसे, राम । लाल । तान ।
१६. लड़का । बेटा । पुत्र ।
१७. गोकुल के गोपों के मुखिया । विशेष— इनके यहाँ श्रीकृष्ण को उनके जन्म के समय, वसुदेव जाकर रख आए थे । श्रीकृष्ण की बाल्यावस्था इन्हों के यहाँ बीती थी । इनकी स्त्री का नाम यशोदा था । कंस के भय से ये पीछे श्रीकृष्ण को लेकर वृंदावन जा रहे थे । जब कृष्ण ने मथुरा में कंस को मारा था तब वे भी उनके साथ ही थे । इसके उपरांत जब कृष्ण मथुरा से वृदावन नहीं लौटे तब य़े बहुत दुःखी हुए थे । इसके बहुत दिन बाद जब हंस और ड़िभक का दमन करने के लिये वे गोवर्धन गए थे तब इन्होने उन्हें बहुत रोकना चाहा था, पर कृष्ण ने नहीं माना । भागवत में लिखा है के एक बार ये एकादशी का व्रत करके रात के समय य़मुना में स्नान करते गए थे । उस समय वरुण के दुत इन्हें पकड़कर वरुण की सभा में ले गए । उस समय कृष्ण ने वहा ँ जाकर इन्हें छुड़ाया । इसके अतिरिक्त उसमें यह भी लिखा है कि नंद पूर्व जन्म में दक्षप्रजापति थे और यशोदा उनकी स्त्री थी । जब यज्ञ सती ने शिव जी की निंदा सुनकर अपने प्राण त्याग दिए तब दक्ष दुःखी होकर अपनी स्त्री सहित तपस्या करने के लिये चले गए । उनकी तपस्या से प्रसन्न होकर सती ने प्रकट होकर उनसे कहा था कि द्बापर में फिर एक बार में तुम्हारे यहाँ जन्म लूँगी पर उस समय न मै अधिक समय़ तक तुम्हारे पास रहुँगी और न तुम मुझे पहचान सकोगे । तदनुसार सती ने कन्यारुप में नंद के यहाँ यशोदा के गर्भ से जन्म लिया था । श्रीकृष्ण को नंद के यहाँ रखकर वसुदेव इसी कन्य़ा को अपने साथ ले गए थे जिसे पीछे से कंस ने जमीन पर पटक दिया था और जो जमीन पर गिरते ही आकाश में चली गई थी ।
१८. महात्मा बुद्ध के भाई जो उनकी विमाता के गर्भ से उत्पन्न हुए थे । बुद्ध ने बोधिज्ञान प्राप्त करने के उपरांत कपिलवस्तु में आकार इन्हें दीक्षित किया था । विशेष— जब ये बुद्ध के साथ जा रहे थे तब कई बार अपनी स्त्री भद्रा की देखने के लिये ये लौटना चाहथे थे, पर बुद्ध ने इन्हें लौटने नहीं दिया था । बुद्ध ने इन्हें भिक्षु बनाकर सांसारिक बंधनों से छुड़ाकर स्वर्ग और नरक के द्दश्य दिखलाए थे ।
१९. मगध देश के कई राजाओं का नाम जिनका राज्य विक्रम संवत् से २५० वर्ष पहले तक रहा और जिनके पीछे मोर्य वंश का राज्य हुआ । दे॰ नंदवंश ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नन्द m. joy, delight, happiness (also pl.), AV.; VS. &c.
(in mus.) a flute 7 inches long
N. of one of Yudhiṣṭhira's 2 drums, MBh.
of one of Kubera's 9 gems, L.
a son (in गोप- add.; cf. नन्दन)
N. of Viṣṇu, MBh.
of one of Skanda's attendants, ib.
of a Nāga, ib.
(also -क)
of a Buddh. deity, Lalit.
of an attendant on Dakṣa, BhP.
of a son of Dhṛtarāṣṭra (also -क), MBh.
of a step-brother and disciple of Gautama Buddha, MWB. 441
of a son of Vasu-deva, Pur.
of the foster-father of Kṛṣṇa and ancestor of Durgā, MBh.; Hariv.; Pur. &c. (also -क, L.)
of a leader of the Sātvatas, BhP.
of a king of Pāṭali-putra and founder of a dynasty consisting of 9 successive princes, HPariś.; Pur.; Kathās.; Pañc. &c.
of the number 9 (because of the 9 Nandas), Jyot.
of sev. scholars and authors, Cat.
of a mountain, BhP. (cf. -पर्वत and नन्दि-गिरि)
नन्द n. a kind of house, Gal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (526,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नंदः [नंद्-भावे घञ्] 1 Happiness, pleasure, joy. --2 A kind of lute (11 inches long). --3 A frog. --4 N. of Viṣṇu. --5 N. of a cowherd, husband of Yaśodā and foster-father of Kṛṣṇa (to whose care the child was committed when Kaṃsa wanted to destroy it). --6 N. of the founder of the Nanda dynasty; or of nine brother-kings of Pāṭaliputra killed by the machinations of Chāṇakya, the minister of Chandragupta; समुत्खाता नंदा नव हृदयरोगा इव भुवः Mu. 1. 13; अगृहीते राक्षसे किमुत्खातं नंदवंशस्य Mu. 1, 3. 27, 28. --7 One of the nine treasures of Kubera. --दी An epithet of Durgā. --Comp. --आत्मजः, --नंदनः an epithet of Kṛṣṇa. --पालः an epithet of Varuṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0607-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नन्द पु० नन्द--भावे घञ् । १ हर्षे आनन्दे २ तदात्मके परमे- श्वरे च “आनन्दो नन्दनो नन्दः” विष्णुसं० । “सर्वाभि- रुपपत्तिभिः समृद्धो नन्दः” भा० । नन्दति मेघवर्षणात् नन्द--अच् । ३ भेके शब्दरत्ना० । ४ क्षत्रियभेदे “नव नन्दा भविष्यन्ति चाणक्यो यान् हनिष्यति” स्कन्दपु० । “महानन्दिसुतो राजन्! शूद्रागर्भोद्भवो बली । महा- पद्मपतिः कश्चित् नन्दः क्षत्रविनाशकृत् । ततो नृपा भविष्यन्ति शूद्रप्राया ह्यधार्मिकाः । स एकच्छत्रां पृथिवी- मनुल्लङ्घितशासनः । शासिष्यति महापद्मो द्वितीय इव भार्गवः । तस्य चाष्टौ भविष्यन्ति सुमाल्यप्रमुखाः सुताः । य इमां भोक्ष्यन्ति महीं राजानश्च शतं समाः । नव नन्दान् द्विजः कश्चित् प्रपन्नानुद्धरिष्यति । तेषामभावे जगतीं मौर्य्या भोक्ष्यन्ति वै कलौ । स एव चन्द्रगुप्तं वै द्विजो राज्येऽमिषेक्ष्यति” भाग० १२ । १ । ४ “नव नन्दान् नन्दं तत्पुत्रांश्चाष्टौ इत्येवं नव, प्रपन्नान् विश्वस्तान् विख्यातान् वा द्विजः कौटिल्यवात्स्यायनादि- पर्य्यायः चाणक्य उद्धरिष्यति उन्मूलयिष्यति” श्रीधरस्वामी विस्तरेण तत्कथा वृहत्कथायां दृश्या । तेषां सपुत्राणां नवसंख्यत्वेन तत्तुल्यसंख्याके ५ नवसंख्यायुक्ते च “नन्द त्रिषड्लग्नभवर्क्षपुत्रव्यया इनाद्धर्षपदं स्वभोच्चम्” नी० ता० ६ कुमारातुचरभेदे “वृषो मेषप्रवाहश्च तथा नन्दो- पनन्दकौ” भा० श० ४६ अ० । ७ मृदङ्गभेदे “मृदङ्गौ चात्र विपुलौ दिव्यौ नन्दोपनन्दकौ” भा० द्रो० २३ अ० । ८ धृतराष्ट्रपुत्रभेदे “ऊर्णनाभः पद्मनाभस्तथा नन्दोप- नन्दकौ” भा० आ० ६७ अ० । ९ वसुदेवस्य मदिरायां जाते पुत्रभेदे “पौरषी रोहिणी भद्रा मदिरा रोचना इला । देवकीप्रमुखाश्चासन् पत्न्य आनकदुन्दुभेः । “वसुदेवस्तु रोहिण्यां कृतादीनुदपादयत् । सुभद्रो वहुवाहुश्च दुर्मदो भद्र एव च । पौरव्यास्तनया ह्येते भूताद्या द्वादशाभवन् । नन्दोपनन्दकृतकशूराद्या मदि- रात्मजाः” भाग० ९ । २४ । २४ । १० क्रौञ्चद्वीपस्थ वर्षपर्वतभेदे “तेषां वर्षगिरयः सप्त सप्तैव नद्यश्चाभिख्याताः । शुक्लो [] वर्द्धमानो भोजन उपवर्हणो नन्दो नन्दनः सर्वतो भद्र इति” भाग० ५ । २० । १५ । तद्वर्षवर्णने ११ वेणुभेदे सङ्गीत- दामोदरः यथा “महानन्दस्तथा नन्दो विजयोऽथ जय- स्तथा । चत्वार उत्तमा वंशा मातङ्गमुनिसम्मताः । दशाङ्गुलो महानन्दो नन्द एकादशाङ्गुलः” । वसुनामक द्रोणावतारे ब्रजस्थिते १२ गोपभेदे “द्रोणो वसूनां प्रवरो धरया सह भार्य्यया । करिष्यमाण आदेशान् ब्रह्मण- स्तमुवाच ह । जातयोर्नौ महादेवे भुवि विश्वेश्वरे हरौ । भक्तिः स्यात् परमा लोके ययाञ्जोदुस्तरं तरेत् । अस्त्वित्युक्तः स एवेह व्रजे द्रोणो महायशाः । जज्ञे नन्द इति ख्यातो यशोदा सा धरा भवत्” भाग० १० । ८ अ० १३ यज्ञेश्वरानुचरभेदे “दक्षो गृहीतार्हणसादनोत्तमं यज्ञे- श्वरं विश्वसृजां परं गुरुम् । सुनन्दनन्दाद्यनुगैर्वृतं मुदा गृणन् प्रपेदे प्रयतः कृताञ्जलिः” भाग० ४ । ७ । २२ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3959-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नन्दः, पुं, (नन्दतीति । नन्द + पचाद्यच् ।) विष्णुः । यथा । “आनन्दो नन्दनो नन्दः ।” इति महाभारते । १३ । १४९ । ६९ ॥ नरपतिभेदः । स तु महानन्दिसुतः क्षत्त्रियवंशान्तः । (यथा, भागवते । १२ । १ । ७ -- ११ । “महानन्दिसुतो राजन् ! शूद्रागर्भोद्भवो बली । महापद्मपतिः कश्चिन्नन्दः क्षत्त्रविनाशकृत् । ततो नृपा भविष्यन्ति शूद्रप्रायास्त्वधार्म्मिकाः ॥ स एकच्छत्रां पृथिवीमनुल्लङ्घितशासनः । शासिष्यति महापद्गो द्वितीय इव भार्गवः ॥ तस्य चाष्टौ भविष्यन्ति सुमाल्यप्रमुखाः सुताः । य इमां भोक्ष्यन्ति महीं राजानश्च शतं समाः ॥ नव नन्दान् द्विजः कश्चित् प्रपन्नाबुद्धरिष्यति । तेषामभावे जगतीं मौर्य्या भक्ष्यन्ति वै कलौ ॥”) [] आनन्दः । निधिविशेषः । इति पुराणशब्द- रत्नावल्यौ ॥ गोपभेदः । स च श्रीकृष्णपिता । नन्दः पुरा द्रोणनामा वसुरासीत् । यथा, -- “द्रोणो वसूनां प्रवरो धरया सह भार्य्यया । करिष्यमाण आदेशान् ब्रह्मणस्तमुवाच ह ॥ जातयोर्नौ महादेवे भुवि विश्वेश्वरे हरौ । भक्तिः स्यात् परमा लोको ययाञ्जो दुर्गतिन्तरेत् ॥ स्वस्तीत्युक्तः स भगवान् व्रजे द्रोणो महायशाः । जज्ञे नन्द इति ख्यातो यशोदा सा धराभवत् ॥” इति श्रीभागवते । १० । ८ । ४८-५० ॥ वेणुविशेषः । यथा, -- “महानन्दस्तथा नन्दो विजयोऽथ जयस्तथा । चत्वार उत्तमा वंशा मातङ्गमुनिसम्मताः ॥ दशाङ्गुलो महानन्दो नन्द एकादशाङ्गुलः ॥” इति सङ्गीतदामोदरः ॥ (मृदङ्गविशेषः । यथा, महाभारते । ७ । २२ । ८५ । “मृदङ्गौ चात्र विपुलौ दिव्यौ नन्दोपनन्दकौ ॥” स्कन्दस्यानुचरविशेषः । इति महाभारते । ९ । ४५ । ६१ ॥ नागविशेषः । इति महाभारते । ५ । १०३ । १२ ॥ यज्ञेश्वरस्यानुचरविशेषः । यथा, भागवते । ४ । ७ । २२ । “दक्षो गृहीतार्हणसादनोत्तमं यज्ञेश्वरं विश्वसृजां परं गुरुम् । सुनन्दनन्दाद्यनुगैर्वृतं मुदा गृणन् प्रपेदे प्रयतः कृताञ्जलिः ॥” धृतराष्ट्रस्य पुत्त्राणामन्यतमः । इति महा- मारतम् । १ । ६७ । ९६ । मदिरागर्भजातो वसुदेवस्य पुत्त्रविशेषः । इति भागवतम् । ९ । २४ । ४८ ॥ क्रौञ्चद्वीपस्य वर्षपर्व्वतविशेषः । इति भागवतम् । ५ । २० । २१ ॥ स्वनाम- ख्यातो दत्तकमीमांसाग्रन्थप्रणेता । यथा, -- “अभिवन्द्य जगद्बन्द्यपदद्बन्द्वविनायकम् । पुत्त्रीकरणमीमांसां कुरुते नन्दपण्डितः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-822-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नंद" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें