🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:49:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नंदन
naṃdana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नंदन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. इंद्र के उपवन का नाम जो स्वर्ग में माना जाता है । विशेष— पुराणनुसार यह सब स्थानों से सुंदर माना जाता है और जब मनुष्यों का भोगकाल पूरा हो जाता है तब वे इसी वन में सुखपूर्वक विहार करने के लिये भेज दिए जाते हैं ।
२. कामाख्या देश का एक पर्वत । विशेष—पुराणनूसार जिसपर कामाख्या देवा की सेवा के लिये इंद्र सदा रहते है । इस पर्वत पर जाकर लोग इंद्र की पूजा करते हैं ।
३. कार्तिकेय के एक अनुचर का नाम ।
४. एक प्रकार का विष ।
५. महादेव । शिव ।
६. विष्णु ।
७. मेंढक ।
८. वास्तु शास्त्र के अनुसार वह वह मकान जो षट्कोण हो, जिसका विस्तार बत्तीस हाथ हो और जितमें सोलह श्रुंग हों ।
९. केसर ।
१०. चंदन ।
११. लड़का । बेटा । जैसे, नदनदन ।
१२. एक प्रकार का अस्त्र । उ॰— से यब अस्त्र देव धारत नित जौन तुम्हें सिखलाऊँ । महा अस्त्र विद्दाधर लौजै पुनि नंदन जेहि नाऊँ— रधुराज (शब्द॰) ।
१३. मेघ । बादल ।
१४. एक वर्णवृत्त जिसमें प्रत्यंक चरण में क्रम से नगण, जगण, भगण, जगण और दो रगण (/?/) होते हैँ ।— यथा— भजत सनेम सो सुमति जीत मोह के जाल को ।
१५. साठ संवत्सरों में से छब्बीसवाँ संवत्सर । विशेष— कहते है कि इस संवत्सर में अन्न खूब होता है, गौएँ खुब दुध देती है और लोग नीरोग रहते है ।
१६. आनंद (को॰) ।
नंदन १ वि॰ आनंद देनेवाला । प्रसन्न करनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नन्दन mf(आ)n. (the initial न् is not changeable to ण्, g. क्षुभ्नादि) rejoicing, gladdening (cf. ˚दक), MBh.; Var.; Pañc.
नन्दन m. a son, Yājñ.; MBh.; Kāv. &c. (ifc. also ˚नक, MBh.)
a frog (cf. ˚दक), L.
नन्दन m. a kind of poisonous plant, Śuśr. (also f. Sch.)
नन्दन m. a partic. form of temple, Var.
(in music) a kind of measure
N. of Viṣṇu or Śiva, MBh.
of an attendant of Skanda, ib.
of a Siddha, BhP.
of a Buddh. deity, Lalit. (v.l. नन्द)
(with Jainas) of the 7th of the 9 white Balas
of a mountain, Pur.
of sev. authors (also -भट्टाचार्य and -मिश्र), Cat.
of the 26th year in a Jupiter cycle of 60 years, Var.
नन्दन n. gladdening or gladness, MBh. a divine garden, (esp.) Indra's paradise, MBh.; Kāv. &c.
N. of a sword, R. (cf. ˚दक)
N. of a metre, Col.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (526,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नंदन a. [नंद्-ल्यु] Delighting, pleasing, gladdening; Ś. 7; Māl. 9. 21. --नः 1 A son; Y. 1. 274; R. 3. 41. --2 A frog. --3 An epithet of Viṣṇu. --4 N. of Śiva. --5 N. of the twentysixth year (संवत्सर). --ना A daughter. --नं 1 N. of the garden of Indra, the Elysium; अभिज्ञाश्छेदपातानां क्रियंते नंदनद्रुमाः Ku. 2. 41; R. 8. 95. --2 Rejoicing, being glad. --3 Joy. --Comp. --जं yellow sandal-wood (हरिचंदन).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0607-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नन्दन पु० नन्दयति नन्दि--ल्यु । १ सुते २ दुहितरि स्त्री ३ भेके पुंस्त्री शब्दरत्ना० । ४ इन्द्रस्योद्याने न० “अमिज्ञा- श्छदपातानां क्रियन्ते नन्दनद्रुमाः” कुमा० । ५ हर्षके त्रि० । ६ विष्णौ पु० “आनन्दोनन्दनोनन्दः” विष्णुसं० । “एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति” श्रुतेस्तस्य नन्दहेतुत्वान्नन्दनत्वम् “शिवतुरगैस्तु नन्दनमिदं गजौ भलौ रद्वयम्” वृ० टी० उक्ते ७ अष्टादशाक्षरपादके [] छन्दोभेदे । “बभूव भावेषु दिलीपनन्दनः” रघुः रघुनन्दनः यदुनन्दन इत्यादि “पुरीमवस्कन्द लुनीहि नन्दनम्” माघः ८ महादेवे “नन्दीश्वरश्च नन्दी च नन्दनो नन्दिबर्द्धनः” भा० अनु० १७ अ० शिवसहस्रनामोक्तौ । ९ कुमारानुचरभेदे “बर्द्धनं नन्दनञ्चैव सर्वविद्याविशारदौ । स्कन्दाय ददतुः प्रीतावाश्विनौ भिजजां वरौ” भा० व० ४५ अ० । १० पर्वत- भेदे “तीरे तु चन्द्रकुण्डस्य नन्दनो नाम वै गिरिः । तस्मिन् वसति शक्रस्तु कामाख्यासेवने रतः । न्यञ्चभावं समापेदे सर्वदैवेश्वरो हरिः । सेवितुं त्रिदशेशानीं सततं वर्तते नतः । चन्द्रकूटस्य तु गिरेर्नन्दनस्य तथा गिरेः । प्रतिदर्शं तथा चन्द्रं प्रदक्षिणयति त्रिधा । चन्द्रकुण्डजले स्नात्वा समारुह्य च नन्दनम् । आराध्य शक्रं लोकेशं महाफलमवाप्नुयात्” कालिकापु० ८१ अ० । ११ षष्टिवर्षमध्ये षङ्विंशतिमे वत्सरे । “सुभिक्षं क्षेममारोग्यं शस्यं भवति शोभनम् । बहुक्षीरास्तथा गावो नन्दन्ते नन्दने प्रिये!” भविष्यपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3960-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नन्दनं, क्ली, (नन्दयतीति । नन्द + “नन्दिग्रहि- पचादिभ्यो ल्यणिन्यचः ।” ३ । १ । १३४ । इति ल्युः ।) इन्द्रवनम् । इत्यमरः । १ । १ । ४८ ॥ (यथा, कुमारे । २ । ४१ । “अभिज्ञाश्छेदपातानां क्रियन्ते नन्दनद्रुमाः ॥” अष्टादशाक्षरवृत्तिविशेषः । अस्य विवरणन्तु छन्दःशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ आनन्दः । यथा, महा- भारते । २ । २५ । ६ । “स्वस्तिवाच्यार्हतो विप्रान् प्रयाहि भरतर्षभ ! । दुर्हृदामप्रहर्षाय सुहृदां नन्दनाय च ॥”) हर्षके, त्रि । इति मेदिनी । ने, ८० ॥ (यथा, महाभारते । ३ । १४६ । ५ । “पश्य दिव्यं सुरुचिरं भीम पुष्पमनुत्तमम् । गन्धसंस्थानसम्पन्नं मनसो मम नन्दनम् ॥”)
नन्दनः, पुं, (नन्दयतीति । नन्द + ल्युः ।) पर्व्वत- भेदः । यथा, कालिकापुराणे ७५ अध्याये । “तीरे तु चन्द्रकुण्डस्य नन्दनो नाम वै गिरिः तस्मिन् वसति शक्रस्तु कामाख्यासेवने रतः ॥ मर्त्त्यभावं समासाद्य सर्व्वदेवेश्वरो हरिः । सेवितुं त्रिदशेशानीं सततं वर्त्तते नतः ॥ चन्द्रकूटस्य तु गिरेर्नन्दनस्य तथा गिरेः । प्रतिदर्शं तथा चन्द्रं प्रदक्षिणयति त्रिधा ॥ चन्द्रकुण्डजले स्नात्वा समारुह्य च नन्दनम् । आराध्य शक्रं लोकेशं महाफलमवाप्नुयात् ॥” (विषविशेषः । इति हेमचन्द्रः । ४ । २६३ ॥ अत्रार्थे, पुं, क्ली, इति वाचस्पतिः ॥ यथा, सुश्रुते कल्पस्थाने २ अध्याये । “अन्त्रपाचककर्त्तरीयसौरीयककरघाटकरम्भ- नन्दनवराटकानि सप्त त्वक्सारनिर्य्यासविषाणि ॥” स्कन्दस्यानुचरविशेषः । यथा, महाभारते । ९ । ४५ । ३६ । “बर्द्धनं नन्दनञ्चैव सर्व्वविद्याविशारदौ । स्कन्दाय ददतुः प्रीतावश्विनौ भरतर्षभ ! ॥” सिद्धपुरुषविशेषः । यथा, भागवते । ४ । ६ । ३३ । “स नन्दनाद्यैर्महासिद्धैः शान्तैः संशान्त- विग्रहम् । उपास्यमानं सख्या च भर्त्त्रा गुह्यकरक्षसाम् ॥” जिनबलविशेषः । इति हेमचन्द्रः । ३ । ३६२ ॥ वत्- सरविशेषः । यथा, बृहत्संहितायाम् । ८ । ३८ । “नन्दनोऽथ विजयो जयस्तथा मन्मथोऽथ परतश्च दुर्म्मुखः ॥” महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ७५ । “नन्दीश्वरश्च नन्दी च नन्दनो नन्दिवर्द्धनः ॥”) विष्णुः । यथा, “आनन्दो नन्दनो नन्दः ।” इति महाभारते । १३ । १४९ । ६९ ॥
नन्दनः, पुं, स्त्री, (नन्दयतीति । नन्द + ल्युः ।) सुतः । इति मेदिनी । ने, ८० ॥ (यथा, रघुः । ३ । ४१ । [] “अतीन्द्रियेष्वप्युपपन्नदर्शनो बभूव भावेषु दिलीपनन्दनः ॥”) भेकः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-823-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नंदन" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें