🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:32:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नंदक
naṃdaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नंदक संज्ञा पुं॰ [सं॰ नन्दक]
१. श्रीकृष्ण का खंग ।
२. मेंढक ।
३. क्कंद का एक अनुचर ।
४. धृतराष्ट्र का एक पुत्र ।
५. एक नाग का नाम ।
६. राजा नंद जिनके यहाँ कृष्ण बाल्या- वस्था में रहते थे ।
७. प्रसन्नता ।
नंदक २ वि॰
१. आनंददायक ।
२. कुलपालक ।
३. संतोष देनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नन्दक mfn. delighting in (comp.), MBh.
rejoicing, gladdening, making happy (esp. a family), L.
नन्दक m. joy, delight, L.
a frog, L.
N. of Kṛṣṇa's sword, MBh.
(˚किन् m. its possessor i.e. Kṛṣṇa, ib.)
नन्दक m. of a bull, Pañc.
of a village, Rājat. (cf. also under नन्द, m.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (526,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नंदक a. [नंद्-ण्वुल्] 1 Rejoicing, making happy, gladdening. --2 Delighting or rejoicing in. --3 Gladdening a family. --कः 1 A frog. --2 N. of the sword of Kṛṣṇa. --3 A sword in general. --4 Happiness. --5 Nanda, the foster-father of Kṛṣṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0607-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नन्दक पु० नन्दयति नन्द--ण्वुल् । १ विद्यामये विष्णोः खङ्गे अमरः “नाम्नापि तस्यैव स नन्दकोऽभूत्” माघः । ३ भेके त्रिका० । ४ सन्तोषकारके ५ कुलपालके च त्रि० स्वार्थे क । ६ नन्दगोपे पु० ७ नागभेदे “आर्य्यको नन्दकश्चैव तथा कलसपोतकौ” भा० उ० १०२ अ० । नागोक्तौ ८ असिमात्रे च “गान्धर्वमस्त्रं दयितमसिरत्नं च नन्द- कम्” हरिवं० २३४ अ० । १० कुमारानुचभेदे “रणो- त्कटः प्रहासश्च श्वेतसिद्धश्च नन्दकः” भा० स० ४६ अ० । ११ धार्त्तराष्ट्रपुत्रभेदे “नन्दको वाहुशाली च तुहुण्डो विकटस्तथा” भा० आ० १८६ अ० तत्पुत्रोक्तौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3959,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नन्दकः, पुं, (नन्दयतीति । नन्द + ण्वुल् ।) विष्णु- खड्गः । इत्यमरः । १ । १ । ३० ॥ (यथा, हरिवंशे । १२७ । ४४ । “रथाङ्गेनाथ शार्ङ्गेण गदया नन्दकेन च । प्रहरारुह्य गरुडं दृढो भूत्वा जनार्द्दन ! ॥”) भेकः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ हर्षके कुलपालके च त्रि । इति मेदिनी । के, १०९ ॥ कृष्णपिता आनन्दः । आनन्दकारकश्च ॥ (नागविशेषः इति महाभारतम् । ५ । १०३ । ११ ॥ स्कन्द- स्यानुचरविशेषः । इति महाभारतम् । ९ । ४५ । ६६ ॥ धृतराष्ट्रस्य पुत्त्रविशेषः । इति महाभारतम् । १ । १८७ । ३ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-822-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नंदक" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें